جدول 4-13- میزان فراوانی تخصص در نوع شغل سرپرست خانواده برحسب منطقه مورد بررسی2
جدول 4-14- آزمون کا اسکور برای تخصص در نوع شغل سرپرست خانواده برحسب منطقه2
جدول 4-15- اندازه های سایمتریک برای تخصص در نوع شغل سرپرست خانواده2
جدول 4-15- میزان فراوانی وجود برنامه برای اوقات فراغت در مناطق مورد بررسی2
جدول 4-16-آزمون کا اسکوربرای اوقات فراغت برحسب منطقه2
جدول 4-17- میزان فراوانی وجود احساس برتری مرد در خانواده در مناطق مورد بررسی2
جدول 4-18-آزمون کا اسکور برای وجود احساس برتری مرد در خانواده برحسب منطقه2
جدول 4-19- اندازه های سایمتریک برای وجود احساس برتری مرد در خانواده2
جدول4-20- میزان فراوانی اعتیاد به الکل در خانواده در مناطق مورد بررسی2
جدول 4-21-آزمون کا اسکور برای اعتیاد به الکل در خانواده برحسب منطقه2
جدول4-22- میزان فراوانی اعتیاد به مواد مخدر در خانواده در مناطق مورد بررسی2
جدول 4-23-آزمون کا اسکور برای اعتیاد به مواد مخدر در خانواده برحسب منطقه2
جدول 4-24- میزان فراوانی برخورد خانواده ها درمواجهه بافحش ناموسی در مناطق مورد بررسی2
جدول 4-25-آزمون کا اسکور برای برخورد خانواده ها درمواجهه بافحش ناموسی برحسب منطقه2
جدول 4-26- اندازه های سایمتریک برخورد خانواده ها درمواجهه بافحش ناموسی2
جدول 4-27- میزان فراوانی وجود کودک آزاری و ضرب وشتم کودک در خانواده ها در مناطق مورد بررسی2
جدول 4-28-آزمون کا اسکور برای کودک آزاری در خانواده ها برحسب منطقه2
جدول 4-26- اندازه های سایمتریک کودک آزاری در خانواده ها2
جدول 4-30- میزان فراوانی وجود تقدیر گرایی درخانواده ها در مناطق مورد بررسی2
جدول 4-31-آزمون کا اسکور برای وجود تقدیر گرایی درخانواده ها برحسب منطقه2
جدول 4-32- میزان فراوانی درآمد خانواده درماه در مناطق مورد بررسی2
جدول 4-33-آزمون کا اسکور برای میزان درآمد خانواده درماه برحسب منطقه2
جدول 4-34- اندازه های سایمتریک میزان درآمد خانواده2
جدول 4-35- میزان فراوانی جنسیت سرپرست خانواده برحسب میزان درامد خانواده در ماه2
جدول 4-36-آزمون کا اسکور برای جنسیت سرپرست خانواده برحسب میزان درامد خانواده در ماه2
جدول 4-37- میزان فراوانی کودکان کاردر خانواده برحسب میزان درامد خانواده در ماه2
جدول 4-38-آزمون کا اسکور برای کودکان کاردر خانواده برحسب میزان درامد2
جدول 4-39- اندازه های سایمتریک کودکان کاردر خانواده برحسب میزان درامد2
جدول 4-40- میزان فراوانی وجود اعتیاد به الکل درخانواده برحسب میزان درامد خانواده در ماه2
جدول 4-41-آزمون کا اسکور برای اعتیاد به الکل درخانواده برحسب میزان درامد2
جدول 4-42- اندازه های سایمتریک اعتیاد به الکل درخانواده برحسب میزان درامد2
جدول 4-43- میزان فراوانی وجود اعتیاد به مواد مخدردرخانواده برحسب میزان درامد خانواده در ماه2
جدول 4-44-آزمون کا اسکور برای اعتیاد به مواد مخدردرخانواده برحسب میزان درامد2
جدول 4-45- اندازه های سایمتریک اعتیاد به مواد مخدردرخانواده برحسب میزان درامد2
جدول 4-46- میزان فراوانی نوع برخورد خانواده ها درمواجهه بافحش ناموسی برحسب میزان درامد خانواده در ماه2
جدول 4-47-آزمون کا اسکور برای نوع برخورد خانواده درمواجهه بافحش ناموسی برحسب میزان درامد2
جدول 4-48- اندازه های سایمتریک نوع برخورد خانواده درمواجهه بافحش ناموسی برحسب میزان درامد2
جدول 4-49- میزان فراوانی جنسیت سرپرست خانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-50-آزمون کا اسکور برای جنسیت سرپرست خانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-51- اندازه های سایمتریک برای جنسیت سرپرست خانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-52- میزان فراوانی وجود کودکان کاردر خانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-53-آزمون کا اسکور برای وجود کودکان کاردر خانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-54- اندازه های سایمتریک برای وجود کودکان کاردر خانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-55- میزان فراوانی وجود برنامه برای اوقات فراغت برحسب سطح فقر2
جدول 4-56-آزمون کا اسکور برای اوقات فراغت برحسب سطح فقر2
جدول 4-57- اندازه های سایمتریک برای اوقات فراغت برحسب سطح فقر2
جدول 4-58- میزان فراوانی وجود اعتیاد به الکل درخانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-59-آزمون کا اسکور برای اعتیاد به الکل درخانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-60- اندازه های سایمتریک برای اعتیاد به الکل درخانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-61- میزان فراوانی وجود اعتیاد به مواد مخدردرخانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-62-آزمون کا اسکور برای اعتیاد به مواد مخدردرخانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-63- اندازه های سایمتریک برای اعتیاد به مواد مخدردرخانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-64- میزان فراوانی وجود کودک آزاری و ضرب وشتم کودک در خانواده ها برحسب سطح فقر2
جدول 4-65-آزمون کا اسکور برای کودک آزاری درخانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-66- اندازه های سایمتریک برای کودک آزاری درخانواده برحسب سطح فقر2
جدول 4-67- میزان فراوانی درآمد خانواده درماه برحسب سطح فقر2
جدول 4-68-آزمون کا اسکور برای میزان درآمد برحسب سطح فقر2
جدول 4-69- اندازه های سایمتریک برای میزان درآمد برحسب سطح فقر2
جدول 4-70- میزان فراوانی منطقه مورد بررسی برحسب سطح فقر2
جدول 4-71-آزمون کا اسکور برای منطقه مورد بررسی برحسب سطح فقر2
جدول 4-72- اندازه های سایمتریک برای منطقه مورد بررسی برحسب سطح فقر2
جدول 4-73- میزان فراوانی جنسیت سرپرست خانواده برحسب منطقه مورد برسی و میزان درآمد ماهیانه2
جدول 4-74- میزان فراوانی کودکان کار برحسب منطقه مورد برسی و میزان درآمد ماهیانه2
جدول 4-75- میزان فراوانی اعتیاد به الکل برحسب منطقه مورد برسی و میزان درآمد ماهیانه2
جدول 4-76- میزان فراوانی اعتیاد به مواد مخدر برحسب منطقه مورد برسی و میزان درآمد ماهیانه2
جدول 4-77- میزان فراوانی کودک آزاری و ضرب وشتم کودک در خانواده هابرحسب منطقه مورد برسی و میزان درآمد ماهیانه2
چکیده
هدف از نگارش این پایان نامه این است که آیا در میان فقرای شهر تهران، خرده فرهنگ مشترکی با نام “فرهنگ فقر” وجود دارد یا خیر و اگر این فرهنگ وجود دارد تا چه حد با آنچه “اسکار لوئیس” مردم شناس آمریکایی به نام فرهنگ فقر توصیف نموده است، همگونی دارد. در این راستا پس از بررسی وا‍ژه های کلیدی نظیر فقر، خط فقر، شاخصهای فقر و نظریه های جامعه اقتصادی، جامعه شناسی و روان شناسی اجتماعی در ارتباط با آن نظریه “فرهنگ فقر” را بیشتر مورد مداقه قرار داده و مطالعاتی بر اساس آن بر روی چند محله شهر تهران انجام گرفته است. این مطالعات بر اساس، مشاهدات مشارکتی و مردم نگاری از مناطق، محلات، مصاحبه ها و نیز تکمیل پرسشنامه بوده است. نتایج تحلیلی و آماری وجود فرهنگ خاص را در این محلات تأیید می کند.
واژه های کلیدی:

فقر- فقیر- خط فقر – فقر حاشیه ای- فرهنگ– فرهنگ فقر

فصل اول
مقدمه تحقیق
1-1- مقدمه1-2- هدف اصلی تحقیق1-3- ضرورت و اهمیت موضوع1-4- سوال های اصلی تحقیق1-5- فرضیه های تحقیق1- 6- تعاریف و مفاهیم
1-1 – مقدمه
در طول تاریخ، علت نابرابری ها اولین سوال جامعه شناختی بوده است.
دارندورف
فقر یکی از مهمترین مسائل دنیای امروز است و به عنوان مهمترین چالش در هزاره سوم از آن یاد می شود. فارغ از دیدگاه های گوناگون موجود در طول تاریخ درباره فقر و شیوه های مقابله با آن، فقرزدایی از اهداف مهم نظام ها و مکاتب اجتماعی و دولت هاست. فقر در بسیاری از جوامع امروز، معضلی کلان است و دلایلی گسترده و عمیق دارد؛ بی ثباتی سیاسی، بلایای طبیعی، رواج فساد و ارتشاء، عدم تناسب اقتصاد با جامعه، تعصب، پایین بودن سطح سواد عمومی و عدم وجود زیرساخت های درست، تنها برخی از عواملی هستند که موجب می شوند مردم جهان فقیر باشند و فقیر بمانند.(منبع21)
آثار فقر که به نظر خرد می آید، مشقات فراوانی را برای جوامع، خانواده ها و افراد ایجاد می کند. شاید بتوان بدترین اثر فقر را این دانست که ” فقر، فقر می آورد”. لذا رهایی از چنگال آن تقریباً غیر ممکن می نماید. فردی که از عهده تامین مواد غذایی و بهداشت مناسب برای خانواده اش برنمی آید، آنها را در معرض ابتلا به بیماریهای تهدید کننده و مرگبار قرار می دهد و احتمال گرفتاری به معلولیت ها و ناتوانی ها بالا می رود. همچنین، اگر شخص از عهده تامین مخارج تحصیل کودکان بر نیاید، کودکان در انتخاب راهی جز سرنوشت پدران و مادران خود انتخاب های زیادی پیش روی خود نخواهند داشت و اگر شخص، مکان و محلی برای زندگی نداشته باشد فرصتی برای ذخیره ثروت و دارایی هر چند اندک برای رهایی از فقر نخواهد داشت. در بسیاری از کشورهای جهان، محرومان دسترسی بالایی به فرآورده ها و خدمات سودآور ندارند. بیمه و تامین اجتماعی در سطحی نازل است و از بین رفتن سرپرست خانواده با بالا رفتن سن در اثر بیماری و یا از کار افتاده شدن وی، آغاز وخامت وضعیت خانواده است.
امروزه در جهان، در هر روز تقریبا 30،000 کودک زیر 5 سال در اثر فقر، سوء تغذیه و بیماریهای ناشی از فقر، جان خود را از دست می دهند؛ تقریبا 790 میلیون نفر در کشورهای در حال توسعه، به طور مزمن دچار سوء تغذیه می باشند و تقریبا یک میلیارد نفر در آغاز قرن بیست و یکم، قادر به خواندن کتاب یا امضاء نام خود نمی باشند. 134 میلیون کودک بین 7 تا 18 سال، هرگز به مدرسه نرفته اند که تعداد دختران در این میان از تعداد پسران بسیار بیشتر است.(منبع22)
درباره علل فقیر شدن افراد یا کشورها نظریات مختلفی وجود دارد. برخی معتقدند که نبود منابع و ثروت های خدادادی یکی از این دلایل است، این در حالی است که کشوری مثل ژاپن شاید از نظر منابع طبیعی و ذخایر از بسیاری از کشورهای توسعه نیافته فقیرتر باشد، لیکن به هیچ عنوان در زمره کشورهای فقیر محسوب نمی شود حتی بسیاری از کشورهای فقیر به وی‍ژه در قاره آفریقا دارای منابع خدادادی بسیار غنی می باشند.
درباره فقر موردی نیز دلایل گوناگونی شمرده شده است. یکی از این دلایل، برابر نبودن استعدادها و خلاقیت های فردی و میزان تلاش برای زندگی است. بسیاری از فلاسفه و اندیشمندان نظیر افلاطون، قرار گرفتن افراد کم استعداد در طبقات پایین اجتماع را به رسمیت شناخته و به آن نابرابری طبیعی اطلاق کرده اند. البته یقینا اگر امروز ارسطو گرسنگان آفریقا را می دید، به جای پرداختن به فلسفه، فکری به حال ایشان می کرد، یعنی ممکن است کسی این منطق را بپذیرد که افرادی که دارای هوش و استعداد کمتر می باشند، از امکانات کمتری در زندگی مدرن امروز بهره مند گردند، لیکن در جهانی که حداقل غذا برای همه وجود دارد، هیچ انسانی قبول نمی کند که گروهی در فقر مطلق حتی نانی برای خوردن نداشته باشند و در هر ساعت از عمر ما 1250 کودک از فرط گرسنگی جان بسپارند. کودکانی که چه بسا شاید جزو نوابغ جامعه بشری بودند.
در این جا باید تمایز بین دو واژه نابرابری و فقر را مد نظر داشته باشیم. افرادی که در قشربندی های اجتماعی در رده های پایین قرار دارند، ممکن است دچار فقر مطلق نبوده و امکانات اولیه زندگی را دارا باشند لیکن در مقایسه با دیگر افراد اجتماع فقیر محسوب شوند، اما در برخی موارد به ویژه در کشورهای فقیر، افراد این طبقات حتی از دسترسی به قوت لایموت نیز بی بهره اند.
فقر و محرومیت هر روز در جهان چهره خشن تر و کریه تری به خود می گیرد. امروزه حتی در برخی از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، فقرا در حواشی جوامع قرار دارند و به دلیل عدم برخورداری از امکانات ابتدایی جهان امروز نظیر بهداشت، آموزش و … هم خود دچار بسیاری از آسیب های جسمی و روحی می گردند و هم باعث بسیاری از آسیب های اجتماعی می شوند. بسیاری از جامعه شناسان نظیر اسپنسر، جوامع را به صورت یک ارگانیسم زنده و واحد تصور نموده اند. اگر این تصور را تا حدی صحیح فرض کنیم، باید گفت که فقر و محرومیت در جوامع چون بیماری مهلک سرطان است که اگر زود تشخیص و معالجه نشود، آسیب های ناشی از آن سراسر این ارگانیسم را به ورطه نابودی می کشاند:
بنی آدم اعضاء یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار
در کشور ما نیز فقر امروزه یکی از مهمترین مسائل و سرمنشاء بسیاری از معضلات اجتماعی است. گسترش فقر و فاصله طبقاتی باعث گردیده تا سازمانها و نهادهای دولتی نظیر کمیته امداد، بنیاد مستضعفان و … متولی رسیدگی به محرومان گردند. لیکن شواهد و قرائن نشان می دهد که عملکرد این دستگاه ها تاثیر چشمگیری در کاهش فقر عمومی جامعه نداشته است که بررسی دلایل و علل آن در این مبحث نمی گنجد، اما یکی از مسائلی که به نظر می رسد در این امر نقش دارد، عدم شناخت کافی فقرا و نیازهای ایشان می باشد. در این صورت این سوال در ذهن متبادر می گردد که آیا کمک ماهیانه 60 هزار تومان برای یک خانواده 5 نفری می تواند در کاهش فقر و بدبختی موثر باشد یا اصولا” نیاز فقرا در جامعه ما چیز دیگری است و به گونه ای دیگر باید برنامه ریزی نمود.
در این تحقیق سعی می گردد تا دور باطل فقر در خانواده های فقیر به دلیل کسب برخی از ویژگی های فرهنگی و انتقال فقر به نسل های بعدی به همین دلیل مورد بررسی قرار گیرد. چرا که بدون توجه به این امر بسیاری از کمک های مادی و حمایت های مالی به فقرا مسکنی بیش نبوده و هرگز آنها را از ورطه فقر و نداری خارج نخواهد ساخت و این دور باطل در خانواده فقیر تا ابد ادامه خواهد یافت.
موضوع این پایان نامه، ” فرهنگ فقر یا فقر فرهنگی” است که در پی 7 سال فعالیت نگارنده در جمعیت امداد دانشجویی امام علی (ع)، در زمینه فقر نگاشته می شود. جمعیت امام علی (ع) با نام جهانی اولین برادر بزرگتر، یک جمعیت امداد رسانی غیر دولتی است که از سال 1378 تاسیس گردیده است و در حال حاضر مدت 4 سال است که در حدود 500 خانواده محروم را در داخل شهر تهران و برخی از شهرهای دیگر تحت پوشش دارد. این خدمات در قالب غذایی، آموزشی، بهداشتی و تفریحی می باشد. ارتباط نزدیک با خانواده های محروم حاکی از این است که بسیاری از این خانواده ها به دلیل پذیرش شرایط فقر خود و ناامیدی از امکان تغییر این وضعیت، از کوچکترین اقدامی برای تغییر وضعیت خود سرباز زده و به حالتی منفعلانه روی آورده اند. در این میان رفتارهایی مشترک در میان کلیه این افراد وجود دارد که بررسی و شناخت آنها می تواند در تدوین و ارائه برنامه های فقر زدایی حائز اهمیت باشد.
این پایان نامه با نگاهی به نظریه هایی که به دلایل فردی و اجتماعی (و نه اقتصادی) پیدایش و تداوم فقرمی پردازند، سعی خواهد داشت این نظریه ها و به ویژه نظریات مرتبط با چرخه فقر را با شرایط فقرا در ایران، به ویژه افرادی که به نوعی در حاشیه قرار گرفته اند، تطبیق داده و تاییدی بر صحت این نظریه ها یافته یا نظریاتی جامع تر و مناسب تر با در نظر گرفتن شرایط بومی کشور را ارائه دهد.
1-2- هدف اصلی تحقیق
فقر از پدیده های پیچیده جامعه شناسی است. بررسی های انجام گرفته بر روی فقر عموما دو دیدگاه را دنبال می نمایند: دلایل ایجاد فقر و عواقب فقر. در زمینه دلایل ایجاد فقر مکاتب مختلف جامعه شناختی دیدگاه های مختلفی را ارائه می کنند که گاه فرد و گاه جامعه را در ایجاد این معضل دخیل می دانند. در بررسی عواقب فقر نیز تاثیرهای پدیده بر جامعه و نیز بر شخص فقیر می تواند مطابق با دیدگاه های تحقیق مد نظر قرار گیرد. چنانچه در بسیاری از تحقیق ها نشان داده شده است، ارتباط نزدیکی بین فقر و پدیده هایی چون اعتیاد، ارتکاب جرم، کودک آزاری، فرار کودکان و … وجود دارد. آنچه در این تحقیق دنبال می شود وجود فرهنگی در میان فقرا است که از آن به ” فرهنگ فقر ” یاد می شود و دارای شاخص های معینی می باشد همچنین تاثیر وجود این فرهنگ بر تداوم فقر نیز می تواند در تحقیقات مشابه مورد بررسی قرار گیرد. از این منظر، تحقیق به دنبال بررسی و بیان ارتباط میان عواقب فقر و تداوم فقر است.
هدف از این تحقیق بررسی خصوصیات برگرفته از “تئوری فرهنگ فقر” اسکار لوئیس در میان فقرای شهر تهران است که طی آن خصوصیات و ویژگی های خانواده های محروم و نیازمند نمونه در برخی محلات فقیرنشین شهر تهران بررسی و با آنچه در چهارچوب نظری، فرهنگ فقر نام گرفته است مقایسه می گردد.
اسکار لوئیس، مردم شناس آمریکایی، در سفرهای متعدد خود به کشورهای آمریکای لاتین به ویژه مکزیک و متعاقب مشاهدات و مردم نگاری های خود به این نتیجه رسید که در میان فقرای شهرها در کشورهای مختلف و نیز محلات فقیر نشین شهر ها ویژگی های مشترکی وجود دارد که وی از آن به” فرهنگ فقر “یاد می کند. لوییس در مقدمه کتاب “فرزندان سانچز” که درباره سرگذشت مردم نگارانه یک خانواده فقیر ساکن مکزیکوسیتی است، اینگونه فرهنگ فقر را توضیح می دهد:
“اصطلاح فرهنگ در کاربرد مردم شناسانه، الگویی است برای زندگی که از نسلی به نسلی سپرده می شود. من که برای درک فقر، از فرهنگ، چنین مفهومی را به کار بسته ام، می خواهم به این واقعیت توجه دهم که میان ملل جدید، فقر تنها به معنای محرومیت اقتصادی، بی سازمانی و یا کمبود بسیاری چیزها نیست، بلکه فقر دارای ساخت است، مکانیزمی عقلانی و تدافعی دارد که بدون آن فقرا به زحمت می توانند به زندگی خود ادامه دهند؛ خلاصه شیوه ای از زندگی است سخت استوار و پابرجا که از نسلی به نسلی به خانواده ها سپرده شده است. فرهنگ فقر برای افراد، کیفیات و تمایزات اجتماعی و عواقب روانی دارد.این عاملی است پویا که بر پیوستن به فرهنگ ملی بزرگتر اثر گذار بوده و خود به صورت یک خرده فرهنگ در می آید.” (منبع1)
بررسی های فوق با هدف شناخت بهتر ویژگی های فقرا در تهران به منظور دسته بندی صحیح تر انجام می گیرد که می تواند مبنایی برای برنامه ریزی های رفاهی در آینده باشد.
1-3- ضرورت و اهمیت موضوع
گسترش فقر و اختلاف طبقاتی در جامعه امروز ما از موضوعات حائز اهمیت است. این امر تبعاتی را به دنبال دارد تنها اقشار محروم و فقیر درگیر آن نخواهند بود، بلکه کل جامعه را با مسائلی چون پیدایش و گسترش آسیب های اجتماعی روبرو خواهد ساخت. از آنجا که طبق تحقیقات انجام گرفته، پراکندگی فقرا در شهر (فقر موردی) از نظر اجتماعی با پیدایش محلات فقیر نشین آثاری متفاوت دارند و هم اکنون در شهر تهران شاهد پیدایش و گسترش محلات فقیر نشین به ویژه به صورت حاشیه ای هستیم، شناخت و آگاهی از ویژگی های ساکنان این محلات به ویژه از جنبه فرهنگی از ضروریات تلقی می شود. به طور کلی می توان موارد زیر را از دلایل اهمیت این امر برشمرد:
1- عدم شناخت کافی از فقرا در محله های مختلف و ارائه سرویس یکسان توسط سازمان های حمایتی به همه فقرا در صورت پوشش دادن.
2- متحمل شدن هزینه بالا توسط جامعه به دلیل عدم شناخت فرهنگ فقرا و عدم تمهید سیاست های پیشگیرانه در مقابل معضلات پدید آمده از فقر در این محلات.
3- پوشش خانواده های فقیر تنها از بعد مادی و فراموش کردن اقدامات آموزشی و فرهنگی.
4- نیاز به طبقه بندی فقرا برحسب فرهنگ حاکم بر خانواده ها و ارائه خدمات متفاوت برای آنها.
5- مبتنی بودن تئوریهای موجود در این زمینه براساس دیدگاههای جامعه شناسان کشورهای دیگر که مطالعات خود را بر پایه آن کشورها به انجام رسانیده اند. به نظر می رسد که فرهنگ فقر در کلیات آن یکی بوده، اما در هر منطقه و مکانی بسته به شرایط، ویژگی های خاص خود را دارد که باید مورد مطالعه قرار گیرد.
1- 4 – سوال های اصلی تحقیق
با توجه به چهارچوب نظری تحقیق که نظریه فرهنگ فقر می باشد،سوالات زیر مطرح می گردد:
1- آیا ویژگی های ذکر شده در تئوری فرهنگ فقر لوئیس در مورد فقرا ساکن محلات فقیر نشین شهر تهران صدق می کند؟
2- فرهنگ فقر در شهر تهران چه خصوصیات منحصر به فردی دارد؟
(سوالات فوق در چهارچوب نظریه فرهنگ فقر مطرح گردیده است.)
1- 5- فرضیه های تحقیق
1- فقرای ساکن محله های فقیر دارای ویژگی های زیر می باشند:
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف با مشکل بیکاری و کم کاری دست و پنجه نرم می کنند.
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف در صورت اشتغال به کاردرآمد و دستمزد پایینی دارند.
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف در صورت اشتغال ، به مشاغل بدون نیاز به مهارت و گوناگون مشغولند.
– کودکان در خانوده های فقیر ساکن محلات فقیر تهران و اطراف ناگزیرند کار کنند.
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف برنامه ای برای اوغات فراغت خود ندارند.
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف گرایش به اعتیاد به خمر و مواد مخدر دارند.
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف توسل به خشونت در فرو نشاندن دعواها دارند.
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف در تربیت کودکان از پرخاشگری و خشونت بهره می گیرند
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف تمایل شدید به زندگی لحظه به لحظه داشته و برنامه ای برای آینده زندگی خود ندارند.
– احساس قدرگرایی و تسلیم در فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف شدید است.
– اعتقاد به برتری مردان و قربانی شدن از جانب زنان درفقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف بالاست
– احساس شدید بی ارجی،درماندگی،متکی بودن به دیگران و خود را خوار شمردن در فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف زیاد است.
– در فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف ،دایره اطلاعات در حد محله یا روستای محل سکونت بوده و سطح تحصیلات در این خانواده هاپایین است.
– فقرای ساکن محلات فقیر تهران و اطراف علاقه به فعالیت های سازمانمند و تشکل یافته برای بهبود وضع خود ندارند.(عدم درک همانندی مشکلات خویش با همانندانشان در دیگر نقاط (عدم توجه به تعلق خود به طبقه خاص))
1- 6 – تعاریف و مفاهیم
1-6-1- فقر
“از من نپرسید فقر چیست، چون شما آن را در بیرون خانه مشاهده کردید.به خانه نگاه کنید و تعداد سوراخهایش را بشمارید.به لوازم خانه و لباسهایی که به تن دارم نگاه کنید. به همه جا نگاه کنید، آنچه می بینید همان فقر است.” مرد فقیر کنیایی(منبع2 )
از آنجا که موضوع این تحقیق، فرهنگی است که به دنبال فقر در خانواده های فقیر ایجاد می گردد، یکی از مهمترین مفاهیمی که باید به طور کامل تعریف گردد، فقر و انواع آن می باشد.
تعریف فقر : برای فقر تعاریف مختلفی وجود دارد که برخی از آنها در اینجا ذکر می شود:
➢ معنی لغوی فقر: لغت شناسان برای فقر، معانی بسیاری ذکر کرده اند. بخشی از این معانی عبارتند از: تنگدستی، تهیدستی، پریشانی، شکستن، کنده کاری کردن، دهانه قنات و گودالی که در آن نهال خرما می کارند. افزون بر این، لغت شناسان، مبتلا به کمردرد و یا شکستگی ستون فقرات را فقیر اتگاشته اند. براین اساس، تهیدست را فقیر می نامند، زیرا ستون فقرات توانایی اش شکسته است. (منبع 3 )
➢ تعریف فقر بر اساس فرهنگ علوم اجتماعی (ریدینگ):
1) برخوردار نبودن فرد یا گروه از دارایی ها، درآمد و خدمات عمومی.
2) وضعیت مربوط به داشتن در آمدی پایین تر از یک پنجم در نظام توزیع درآمد(میلر).
3) وضعیت مربوط به داشتن درآمدی ناهمساز با هدف ملی یک جامعه. (منبع5)
➢ تعریف فقر اقتصادی:
فقر در وجه اقتصادی آن به معنی عدم برخورداری از حداقل امکانات معاش یا به تعبیر دیگر، عدم برخورداری از قوت لایموت و میزان درآمدی است که در سطح امرار معاش باشد.(منبع4)
➢ تعریف فقر از دیدگاه رفاهی:
فقر، محروم ماندن انسان (یا خانوار) از دست یابی به کالا و خدماتی است که امکان تولید یا عرضه همگانی آنها در جامعه وجود دارد. فقر معنایی تاریخی و جغرافیایی دارد و در زمان و مکان قابل تعریف و تشخیص است. به همین دلیل در هر کشور و در هر زمانی شاخص های معینی برای تعریف فقر ارائه می شود، مگر در مورد نیازهای اولیه که اگر این بخش از نیازهای گروه های انسانی در حد معینی برآورده نشود حیات آنها به خطر می افتد. ( منبع5)
➢ فقر عبارت است از ناتوانی در برآورده ساختن نیازهای انسانی.(منبع6)
➢ فقر عبارت است از عدم برخورداری از حداقل امکانات معاش و یا به تعبیر دیگر عدم برخورداری از قوت لایموت.(منبع7)
➢ فقر یعنی ناتوانی انسان در تأمین حد کافی نیازمندی ‌های بنیادی خود به منظور رسیدن به یک زندگی آبرومند و شایسته به عنوان شرط لازم در رسیدن به کمال.(منبع8)
➢ یک جامعه شناس به نام”پیتر تاون سند“، فقر را فقدان منابع مورد نیاز برای مشارکت در فعالیت ها و لذت بردن از استانداردهای زندگی می داند که در جامعه متداولند.
در تمام تعاریف فوق، عدم دستیابی به امکانات اولیه تقریبا مشترک می باشد.
مفهوم مورد نظر از فقر در این پژوهش گرچه در برگیرنده این ویژگی ها می باشد اما از سنجه های اعلام شده در داخل کشور بهره گرفته است.
فقیر کیست ؟
اصطلاح ” قفیر ترین یا خیلی فقیر” به کسانی اطلاق می شود که با درآمدی کمتر از 1 دلار در روز زندگی می کنند و یا در نیمه پایین افرادی هستند که مطابق اعلام هر کشور، زیر خط فقر محسوب می شوند و غیر فقیر به کسانی منسوب می گردد که با درآمد بالای یک دلار در نیمه بالای خط فقر هستند.
فقرا گروه هایی از شهروندان هر جامعه اند که بر اساس معیارهای فرهنگی و مصرفی و نیز کیفیت زندگی اجتماعی در سطحی پایین تر از حد قابل قبول قرار داشته و به همین اعتبار، محروم و نیازمند حمایت به شمار می روند.(منبع9 )
1- 6 -2- انواع فقر
متداولترین تقسیم بندی فقر، طبقه بندی آن به فقر مطلق و نسبی است. لیکن تعاریفی که از فقر مطلق و نسبی شده است اندکی با هم متفاوت است:
• طبق تعاریف دایره المعارف (ریدینگ – 1977( :
فقر مطلق: فقری است که بر حسب خط یا جزیی از توزیع درآمد تعریف نشده باشد، بلکه بازگوی ناتوانی مطلق در تامین نیازهای ضروری و حیاتی باشد.
فقر نسبی: فقری است که به اعتبار دارا بودن درآمدی واقع در زیر یک رقم معین از توزیع درآمد تعریف می شود.
• برخی دیگر از تعاریف فقر نسبی و مطلق:
فقر مطلق: عبارت است از عدم امکان دست یابی فرد فقیر به امکانات متعارف زندگی با حداقل معین غذای مناسب، مسکن و پوشاک فردی.
فقر نسبی: بر نوعی مقایسه استوار است و نشان می دهد بخشی از افراد جامعه در مقایسه با سایر افراد از امکانات ناچیزی بر خوردارند.(منبع 5 )

فقر مطلق
هرگاه شخصی از تأمین نیازهای اولیه زندگی خود و افراد تحت سرپرستی اش ناتوان باشد و به عبارت دیگر از آن میزان کالری یا پروتئین که برای ادامهی حیات سالم لازم است برخوردار نباشند، دچار فقر مطلق است.(منبع 3 )
فقر نسبی
ممکن است گروهی از افراد یک کشور از توانایی لازم برای تأمین ‌نیازهای اولیه زندگی برخوردار باشند ولی به لحاظ این که درآمد و سطح زندگی آنان از متوسط درآمد جامعه پایین تر است در فقر نسبی به سر برند. همچنین هرگاه درآمد جامعه ای از سطح متوسط درآمد کشورهای جهان پایین تر باشد، آن کشور در سطح کلان در فقر نسبی به سر می برد. هر چند نیازهای اساسی خود را تأمین کند.

سایر انواع فقر:
گالبرایت، دو نوع فقر را در جوامع مورد مطالعه قرار داده است:
– فقر موردی: فقری که در برخی جوامع، گریبانگیر عده قلیلی می شود و اقلیت این جوامع را در بر می گیرد.
– فقر عمومی: فقری که همه افراد جامعه به جز عده قلیلی دچار آن می باشند.( منبع4 )
در دایره المعارف جامعه شناسی نیز علاوه بر فقر مطلق و نسبی انواع زیر برای فقر تعریف گردیده
است:
I. فقر شرم آور: فقری است ناشی از وضعیت کسانی که از زندگی در بدنامی رنج می برند.
II. فقر جزیره ای: قلمرویی است که در آن همه یا تقریبا تمامی افراد آن فقیرند.
III. فقر چرخه زندگی: فقری که افراد مشخص در مراحل خاصی از چرخه زندگی به آن مبتلا می شوند.
IV. فقر اولیه یا نخستین: فقری که ناشی از ولخرجی و اسراف نباشد.
V. فقر ثانویه: فقری که در اثر اسراف ولخرجی ایجاد می شود.
VI. فقر ثالث: فقری که با وجود درآمد کافی به دلیل در دسترس نبودن کالاها و خدمات ایجاد می شود.
VII. فقر موردی: فقری که از خصوصیات فردی یا خانوادگی افراد ایجاد می شود (صورتی دیگر از تعریف گالبرایت در فوق).
VIII. فقر بحران زاد: فقری که از بحرانهایی نظیر آسیب دیدگی، بیماری و یا بیکاری ناخواسته ناشی شود.
یکی از محققین (منبع 3 ) اقسام فقر را اینگونه می شمارد:
1- فقر جسمی: شخصی که نقص عضو دارد دچار فقر جسمی است؛ بدین ترتیب، معلولان در شمار فقیران جای دارند، هر چند از ابعاد دیگر در درجات بالایی از توانگری باشند. البته چنین فقری اغلب با عدم حمایت های لازم به فقر مالی نیز می انجامد.
2- فقر فرهنگی: فقر ناشی از بیسوادی و نادانی است.
3- فقر روحی (ذهنی): گروهی علیرغم برخورداری از مواهب طبیعی بسیار، همواره خود را نیازمند می پندارند؛ در اندیشه افزایش دارایی خویش به ‌سر می برند و از مشاهده مردم داراتر در حسرت فرو می روند.
4- فقر مالی: این نوع فقر، که موضوع اصلی بحث است، فقر مالی، فقر اقتصادی، فقر معیشتی و محرومیت نیز خوانده می شود. فقر مالی خود بر چند نوع است:
I . فقر انتخابی «ارادی»
فقر انتخابی یعنی آن که خود فقر مراد شخص باشد یا به ‌سبب عواملی که او در ایجاد آن ها نقش داشته، پدید آید.
 الف) فقر انتخابی مثبت
گاه ممکن است شخص در مقطع زمانی خاصّی، با در نظر داشتن هدفی والا، سختی و مشقّت را تحمل کرده و در زندگی فقیرانه به ‌سر برد، چنان که زندگی برخی از دانشمندان نشان دهنده فقر انتخابی و خود خواسته آن هاست. ناگفته پیداست این گروه هرگز در پی فقر نبوده اند؛ بلکه به ‌جهت ‌ترجیح دادن دانش بر رفاه و آسایش مادی در فقر به ‌سر بردند؛ به گونه ای که اگر جمع دانش و ثروت بر ایشان ممکن بود، هرگز تن به فقر نمی سپردند. گاه گزینش فقر به ‌سبب اهداف متعالی الهی است.
ب) فقر انتخابی منفی
گروهی به رغم برخورداری از ثروت یا اسباب فراهم آوردن آن، به ‌سبب برداشت های نادرست از تعالیم دینی فقر را برمی گزینند. گاه فرد بطور مستقیم ‌فقر را انتخاب نمی کند؛ بلکه آگاهانه یا ناآگاهانه کاری می کند که نتیجه ای جز فقر ندارد؛ در این مورد هر چند انتخاب آگاهانه تحقّق نیافته، ولی به هر حال ‌تهیدستی گزینش شده است.
II . فقر غیر ارادی
طبق دیدگاه بانک جهانی فقر را نمی توان تنها بر مبنای درآمد و محرومیت مادی سنجید، بلکه عقب ماندگی در آموزش و بهداشت هم جزیی از آن است و به طور کلی مفهوم فقر، آسیب پذیری، بی پناهی و بینوایی را نیز در بر می گیرد.
در گزارش کارگاه جهانی پیرامون فقر، سلامتی و توسعه، فقر و افراد فقیر توسط “اوشا.اس. نایار” اینگونه طبقه بندی گردیده است:
* فقر موروثی: فرزندانی که والدین فقیر دارند، خود والدینی فقیر خواهند بود و این فقر طی چند نسل ادامه خواهد یافت.
* فقر ناگهانی: به دلیل بحران های ناگهانی نظیر سیل و زلزله عارض می شود.
* فقر موقت: در شرایطی نظیر جنگ و به طور کوتاه مدت عارض می شود.
* فقر جدید: شامل افرادی می شود که هم اکنون فقیر نیستند ولی در مرز فقر قرار دارند و در صورت وقوع کوچکترین بحران، به فقرا می پیوندند که در آن صورت فقرای جدید محسوب می شوند.
* فقر نسبی: دسترسی به امکانات اولیه دارند و در امکانات ثانویه دچار فقر می باشند.
* فقر پنهان: فقر افرادی که دور از دسترس هستند و کسی درباره آنها اطلاعی ندارد.
* فقر بومی: در یک منطقه جغرافیایی شیوع می یابد و تولید اندک و منابع محدود ناحیه مسبب آن است.
* فقر متراکم: انبوهی از مردم فقیر در محله های کوچک و شلوغ زندگی می کنند.
* فقر نهایی: درباره افرادی است که از ابتدای زندگی بی بضاعت بوده اند و تا آخر عمر فقیر خواهند ماند.
* فقر مطلق: طبق تعریف “رابرت مک نامارادر” گزارش فقر آکسفام، شرایطی از زندگی است که انسان به سوء تغذیه، بی سوادی، بیماری، قحطی، محیط آلوده، مرگ و میر زیاد اطفال و انواع شیوه های ناشایست زندگی دچار باشد.
دکتر محمد علی برزگر نماینده سازمان بین المللیPHM (تلاش مردم برای سلامت) در تقسیم بندی خود فقر را به انواع زیر طبقه بندی می کند:
1- فقر کالری: افرادی که در روز کمتر از 2250 تا 2500 کالری دریافت کنند در این دید فقیر محسوب می شوند.
2- فقر در آمد: طبق تعریف بانک جهانی در این طبقه بندی به افرادی که روزانه کمتر از یک دلار حقوق دریافت می کنند، فقیر مطلق و به کسانی که کمتر از 2 دلار و بیشتر از یک دلار در روز درآمد دارند، فقیر نسبی اطلاق می شود.
3- فقر سبد نیازهای اساسی روزانه: اشخاصی که به هر دلیل قادر به تامین نیازهای اساسی روزانه خود و خانواده خود، از قبیل خوراک، پوشاک، مسکن، امکانات آموزشی و بهداشتی نیستند در این گروه قرار می گیرند.
4-فقر شاخص های توسعه انسانی: فقرای این گروه از شاخص های توسعه انسانی محروم و یا به آنها دسترسی کمی دارند. این شاخص ها عبارتند از: امید به زندگی، پیشگیری ازمرگ و میر کودکان زیر 5 سال، امکان آموزش ابتدایی اعضاء خانواده، دسترسی به آب آشامیدنی سالم، برخورداری از سیستم دفع زباله مناسب و دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی است.
5- فقر فرصت ها: با در نظر گرفتن شاخص های توسعه انسانی مذکور در بند 4، در صورت محروم بودن طبقات وگروههایی خاص از این شاخص ها فقر فرصت ها پدید می آید. برای مثال اگر به دلایلی روستائیان، مهاجران، زنان، اقلیت ها و معلولین فرصت برخورداری از این امکانات را نداشته باشند.
1- 6 – 3- سنجه های فقر
برای این که تعریف شود فقیر در این تحقیق به چه کسی اطلاق می گردد، لازم است که معیارهای مختلف سنجش فقر مورد بررسی قرار گیرد. لذا در اینجا به بررسی سنجه های فقر می پردازیم که بخش هایی از آن از کتاب” توسعه و نابرابری ” محمد جواد زاهدی برگرفته شده است:
سنجش فقر به منظور مقایسه موقعیت ها صورت می پذیرد و هدف از آن این است که روشن شود که از وضعیت های داده شده کدام یک با فقر بیشتری همراه است. این مقایسه ممکن است ترتیبی یا عددی باشد. در مقایسات ترتیبی، افزایش یا کاهش نابرابری در طول زمان و بر حسب مکان و یا تاثیر پذیری آن از سیاست ها مورد توجه قرار می گیرد، درحالیکه در مقایسه عددی تفاوت موجود در میزان رفاه(یا به عکس میزان فقر) بر حسب مقادیر کمی بازگو می شود. نکته مهمی که در سنجش فقر باید مد نظر داشت، شرایط منظومه ای یا حوزه ای مقایسه است؛ به این معنی که ممکن است شخص یاخانواده ای در منظومه یا مجموعه شرایط مکانی و زمانی ویژه ای فقیر ارزیابی شود، ولی در مجموعه یا حوزه دیگری متوسط یا حتی مرفه تلقی شود.
نظریه مورد اجماعی درباره سنجه های نابرابری اجتماعی وجود ندارد، نظریه های موجود در این زمینه کلی بوده و برحسب روشهای به کار گرفته شده در سنجش نابرابری و فقر تعریف می شوند. این روشها را می توان به پنج گروه زیر طبقه بندی کرد:
1- رویکردهای مفهومی سنجش رفاه
این رویکردها مجموعه روش هایی را در بر می گیرد که نحوه دسترسی به مولفه های رفاه اساس داوری است.در این راستا برخی صرفا به جنبه های رفاهی مادی نظیر میزان دسترسی به برخی کالاها و برخی به جنبه های کمتر مادی توجه دارند. شالوده رویکرد رفاه گرا بر رتبه بندی ترجیحات نسبت به کاللاها مبتنی است و با تابع مطلوبیت نشان داده می شود. طبق نظر “آمارتیاسن” رفاه خوب زیستن است که همانا توان زندگی طولانی، خوب تغذیه شدن، سالم بودن، با سواد بودن و نظایر آن را در بر می گیرد. در مقابل رویکرد رفاه گرا، رویکرد عدم رفاه است که بر اساس محرومیت از برخی کالاها تعریف و طیف وسیعی از محرومیت سنجی های مادی و معنوی را در بر می گیرد. در هر دو رویکرد رفاه گرا یا عدم رفاه گرا، روی کالاها و خدماتی معین تاکید گذاشته می شود، با این فرق که در رویکرد رفاه گرا سنجه ها اساسا معطوف به دسترسی به کالاها و خدمات مصرفی است، ولی در رویکرد عدم رفاه گرا، عدم دسترسی یعنی اشکال ویژه محرومیت کالایی، مثلا تغذیه ناکافی، پوشاک نامناسب و یا مسکن فقیرانه مورد توجه قرار می گیرد.
2-رویکردهای بررسی الگوی مصرف تغذیه
استفاده از “ضریب انگل” یکی از رایج ترین شیوه های تحلیل در این رویکرد است. در این رویکرد از سنجه مصرف واقعی استفاده می شود که عبارت است از تقسیم کل مخارج اسمی تمام کالاها و خدمات بر شاخص هزینه زندگی و مقیاس هم ارزی به دست می آید. البته این نوع مطالعه بیشتر اطلاعاتی درباره کم غذایی و سوء تغذیه به دست می دهد که به تنهایی مبین میزان فقر و یا اصلا فقیر بودن یا نبودن نمی دهد.
3- تعیین خطوط فقر:
اساس این رویکرد، مبتنی بر تعریف سطح از پیش تعیین شده ای از استاندارد زندگی است که به خط فقر موسوم است و طبق آن کسانی که زیر این خط قرار دارند، فقیر و کسانی که در بالای آن قرار دارند، غیر فقیر محسوب می شود. اشکال این رویکرد آن است که اگر چه خطوط فقر واقعا وجود دارند، اما دیدگاه قابل پذیرش یکسانی درباره آن وجود ندارد.
تعریف خط فقر بر تفسیرهای رفاهی مبتنی نیست، بلکه استانداردها و تعاریف ویژه خود را دارد که در مقایسه محلی، ملی یا حتی بین المللی تعریف می شوند. “راوالیون” تابع عمومی سنجش فقر بر مبنای تعریف خط فقر را به این صورت تعریف کرده است:

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

P = P (Z / U , L )
که در آن Z خط فقر،U میانگین توزیع متغیرهایی است که فقر با آن سنجیده می شود وL منحنی لورنز است که تمامی اطلاعات درباره نابرابری های نسبی را در بر دارد.
مهمترین روش هایی که در رویکرد تعیین خطوط فقر به کار گرفته می شود عبارت است از:
– تعیین خط فقر مطلق: خط فقری تصور می شود که بر حسب سطح زندگی و در طول کل دامنه مقایسه فقر ثابت است.
– تعیین خط فقر نسبی: فقری است که در طول آن دامنه بوده و هرچه سطح زندگی متوسط بالاتر باشد این خط نیز بالاتر خواهد بود.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید