اکولوژي کاربردي/ سال دوم / شماره چهارم / تابستان ۱۳۹۲

بررسي خﹸواقليمي گونه Bromus tomentellus (علف پشمکي) در استان اصفهان

راضيه صبوحي و مرتضي خداقلي*

(تاريخ دريافت: ۲۸/۸/۱۳۹۱ ؛ تاريخ پذيرش: ۲۱/۷/۱۳۹۲)

چكيده
723900819912

گونه Bromus tomentellus (علف پشمکي) يکي از گونههاي مقاوم به خشکي ميباشد که به نسبت از گسترش و توسعه زيـادي در اسـتان اصفهان برخوردار است، بنابراين در اين پژوهش برخي از مهم ترين عناصر اقليمي م ؤثر بر پراکنش اين گونه مورد مطالعـه قـرار گرفـت . در اين بررسي ۱۷ متغير اقليمي در بازه زماني سالانه از ۴۳ ايستگاه هواشناسي سينوپتيک و کليماتولوژي وابسته به سازما ن هواشناسي کشور در داخل و مناطق مجاور استان اصفهان انتخاب گرديد و جهت کاهش تعداد متغيرها و تعيين عوامل م ؤثر از تحليـل عـاملي بـه روش تجزيـه مؤلفه هاي اصلي با دوران واريماکس استفاده شد، سپس متوسط امتيازات عاملي در رويشگاههاي ايـن گونـه و نـواحي فاقـد آن محاسـبه و توزيع فضايي امتيازات عاملي در محيطSurfer ver8 ترسيم گرديد. نتايج تحليل عاملي سه عامل بـارش، دمـا و بـاد و سـاعات آفتـاب ي را شناسايي کرد که اين عوامل به ترتيب ۷۰/۶۹، ۹۸/۱۱ و ۱۴/۱۰ درصد و در مجموع ۹۲ درصد واريانس داده ها را شامل مي شوند، هـمچنـين نتايج نشان مي دهد که دو عامل بارش و دماي سرمايشي از مهم ترين عوامل بر ح ضور اين گونه بهصورت غالب و همراه مي باشد و عامل باد و ساعات آفتاب ي کمترين تأثير را بر آن دارد. به طورکلي ميتوان اقليم رويشي گونه علف پشمکي در اسـتان اصـفهان را در منطقـه رويـشي نيمهاستپي شهرستان هاي فريد ن، فريدون شهر، سميرم، گلپايگان ، خوانسار، ميمه تا حوالي شهرضا و ارتفاعات استپي شهرسـتان هـاي نطنـز و كاشان نام برد.

واژه هاي كليدي : Bromus tomentellus (علف پشمکي)، عوامل اقليمي، تحليل عاملي، استان اصفهان

۵۷
مقدمه
مراتع نيمه استپي استان اصفهان با ويژگيهايي چون بارش بـيشاز ۳۰۰ ميلي متـر، تبخيـر و تعـرق نـسبتﹰا كـم و غنـاي گونـهاي چشمگير و در مجموع پتانـسيل رويـشي بـسيار زيـ اد از سـايرمناطق رويشي استان متمايز ميشوند (۸). ايـن مراتـع اگـر چـهكمتـر از ۲/۱۳ درصـد از مـساحت اسـتان اصـفهان را تـشكيل مي دهند، ولي بيش از ۷۵ درصد دام اسـتان را تعليـف مـيكننـد (۳). يکي از گونههاي پايا و مقاوم به شدت چراي زياد در ايـنمرات ـع ک ه از تولي د قاب ل ت وجهي برخ وردار اس ت، گون ه
Bromus tomentellus Boiss (علف پـشمکي ) مـي باشـد . ا يـن گونه از خانوادهPoaceae ، گياهي چندسـاله و پايا سـت (۱۹) و داراي ريشههاي قوي با ساقه هـاي شـکننده کـه قـسمت اعظـم برگها در پايين ساقه مجتمع بوده و روي خـاک را مـي پوشـاند (شکل ۱) ( ۲۰)، بنابراين با توجه به نقش اين گونه در حفاظـت خاک، جايگاه ارزشمندي در عرصه منابع طبيعي تجديـد شـونده دارد. انت شار آن در اي ران از ارتف اع ۱۲۰۰ ت ا ۳۶۰۰ مت ر، ب ا بيشترين فراواني و تراکم در دامنههاي ۲۰۰۰ تا ۲۴۰۰ متر عنوان شده و ميزان بارندگي در مناطق پراکنش آن معمـو ﹰلا از ۳۰۰ تـا۴۵۰ ميلي متر است ( ۱). در مطالعه اي اميـري و همکـاران نـشاندادند، گونهBromus tomentellus از اهميت خاصي در حفظ و احياي مراتع برخوردار مـيباشـد و علوفـه ايـن گونـه از ارزشرجحاني بالايي برخوردار بوده است ( ۲). هم چنين بررسي هـايکريمي و آرياوند بيانگر آن ميباشـد کـه Bromus tomentellus يک گياه نيمهمقاوم و نيمـهحـساس در مقابـل شـوري اسـت ومکانيسم مقاومت به شوري آن از طريق ريزش برگهاي مسنتر صورت ميگيرد (۱۷).
پهنهبندي اقليمـي يعنـي تفکيـک و گـ روهبنـدي منـاطق بـاويژگيهاي اقليمي مشابه از دير باز مورد توجه انسان بوده است( ۵) و پوشش گياهي نقش مهمي را در پهنهبنـدي اقليمـي دارد. در واقع ميتواند بهعنـوان مجموعـهاي از الگـو هـاي اقليمـي و توپوگرافي مختلف باشد، بنابراين ميتوان از تطبيـق نقـشههـاي پوشـش گيـاهي و اقلـيم بـر يکـديگر بـراي شناسـايي منـاطق ۵۸
بيوکليماتيک استفاده نمـود (21 ). در سـالهـاي اخيـر در ايـرانپژوهشهايي در ارتبـاط بـا تـأثير عوامـل اقليمـي بـر گـسترشتيپ هاي گياهي انجام يافته است. حشمتي به منظور دستيابي بـهروابط عوامل محيطي (اقليم، خاک و پستي و بلندي) و اسـتقرارو گسترش تيپهاي پوشش گياهي مرتعي روي زمينهاي شمالو شمال شرق استان گلـستان از روشهـاي آنـاليز چنـد متغيـرهاستفاده نمود . نتايج اين تحقيق نشان داد که عوامـل محيطـي بـراسـتقرار و پـراکنش مـوزاييکي جوامـع گيـاهي مـ ؤثر اسـت و مهم ترين عوامـل مـؤثر بـر تفکيـک جوامـع گيـاهي عمـق آبزيرزميني، جهت پستي و بلندي و شوري خاک مـيباشـند ( ۶).
خداقلي و همکاران تغييرات مکاني ۶۳ متغير اقليمي که از نظـررستنيهاي طبيعي اهميت دارند را با استفاده از تجزيه عـاملي وتحليل خوشه اي در حوضه زاينده رود بررسي نمودنـد و هـشتپهنه اقليم رويشي را تفکيک کردند و نـشان دادنـد کـه عوامـلبارش، دماي گرمايشي، جهت و سرعت بـاد، بـارش تابـستانه وغبار در مجموع ۹۵/۹۵ درصد پراش متغيـرهـاي اوليـه را بيـانمي کند ( ۱۰).

1924812-1805304

يا علف پشمکي Bromus tomentellus شکل ۱. گونه

زارع چاهوکي و همکاران به بررسي مهـم تـرين فاکتورهـايمحيطي در حضور گونه هاي گياهي در منطقـه پـشت کـوه يـزدپرداختند و بـه ايـن منظـور از روش تحليـل چنـد متغيـره و ازداده هاي گياهي، توپوگرافي، اقليم و خاک استفاده نمودنـد و بـهاين نتيجه رسيدند که ارتباط ويـژهاي بـين پـراکنش تيـپهـايمختلف رويشي و ويژگيهاي خـاک وجـود دارد ( 27). ارتبـاطبـين جوامـع گيـاهي و متغيرهـاي محيطـي توسـط تقـيزاده و همکاران در منطقه خضرآباد مورد مطالعه قـرار گرفـت. در ايـنمطالعه ماتريس دادههاي فاکتورهاي محيطي و نوع گونه گيـاهيبا استفاده ازPC-ORD تهيـه شـد و نتـايج تحليـ ل م ؤلفـه هـاي اصلي(Principal Component Analysis (PCA)) نشان داد کـهدر منطقه مورد مطالعـه در ميـان فاکتورهـاي محيطـي مختلـف،پراکنش نوع گونه همبستگي بيـشتري بـا بافـت خـاک شـور وسديمي دارد (26 ). فاطمي و همکاران بـه روش تحليـ ل عـامل ي مهم ترين عوامل مؤثر بر رويش گونه قيچ را در اسـتان اصـفهان مورد بررس ي قرار دادند و نتيجه گرفتند چهار عامـل دمـاي سرمايشي، بارش، ابرناکي و باد در حدود ۸۴ درصد تغييـرات را نـشان مـيدهنـد و عامـل دمـا ي سرمايـشي از بالاترين امت ياز برخـوردار اسـت ( ۱۵)، هـم چنـين پـاکزاد وهمکاران( ۴) عوامل مؤثر بر پراکنش گونه گون گـزي را دراستان اصفهان مطالعه و نشان دادند که سه عامل دما، بارش،تابش و باد به ترتيـب ۴/۴۷، ۰/۳۰، ۸/۱۲ درصـد و در کـل۲/۹۰ درصد پـراش متغيرهـاي اوليـه اقلـيم رويـشي اسـتاناصفهان را بيان مي کند. در سطح جهاني بررسيهـايي انجـامگرفته است که از آن جمله ميتوان به بررسي پيندا مـارتينز و همکاران (25 ) در مکزيک اشاره نمـود کـه بـا اسـتفاده ازآمار دما و بارش ماهانـه ۱۷۳ ايـستگاه هواشناسـي و روشتحليل م ؤلفههاي اصلي به طبقهبندي اقليمـي بـا اسـتفاده ازسيستم کوپن پرداختند. نتايج روش تحليل م ؤلفههاي اصل ي نشان دهنده منطقه اي مطـابق بـا خـصوصيات توپـوگرافي وپوشش گياهي بود که تفـاوت زونهـاي زيـست اقليمـي درارتباط با نوع پوشش گيـاهي مـي باشـد، هـم چنـين بررسـيديگـــري در منطقـــه اي در ايرلنـــد توســـط هوســـل و همکارانش(۲۴) انجام يافته که ايـشان بـا اسـتفاده از روشتحليل مؤلفههاي اصل ي، ايرلند را طبقه بندي زيست اقليمـينمودند. اين طبقه بندي مشخص نمود کـه متغيرهـاي اصـليزيست محيطي در ارتباط بـا بـارش، ميـانگين دمـا و رشـدفصلي، سرعت باد و قدرت خـشکي هـوا مـي باشـد. تعـدادکلاسها د ر شـمال و منـاطق بالادسـت نـشان دهنـده تنـوعزيستگاه در اين مناطق بود (24 ).
هدف مطالعه حاضر بررسي خو اقليمي گونهBromus tomentellus و تعيين عوامل اقليمي مؤثر بر گـسترش آن در اسـتان اصـفهان بـااستفاده از روشهاي تحليل عاملي مي باشد.

مواد و روشها منطقه مورد بررسي
استان اصفهان بـا وسـعت ۱۰۶۱۷۹ كيلومترمربـع، حـدود ۴۵/۶ درصد از مساحت كل كشور را به خـود اختـصاص داده اسـت.
اين استان بين  30 42 تا  34 30 عـرض شـمالي و  49 36 تـا 55 00 طول شرقي در ايران مركزي قرار دارد. ارتفاع از سـطحدريا در منطقه مورد مطالعه از ۷۰۷ تا ۴۳۵۰ متر متغير ميباشـد .
استان داراي تنوع آب و هوايي بوده و ميزان بـارش و دمـا تـابعوضعيت توپوگرافي منطقه است. ميانگين دماي هوا از غرب بـهشرق افزايش مييابد. اين ميانگين در ارتفاعات حدود ۴ درجـهسليسيوس و در نواحي شرقي حدود ۲۲ درجه مي باشد. ميانگين بارش سالانه استان بين ۱۳۰۰ ميليمتر در ارتفاعات غربي و ۶۰ ميليمتر در نواحي پست شرقي و شمال شرقي متغيـر اسـت. در مجمـوع ميـانگين بارنـدگي حـدود ۱۲۰ ميلـي متـر اسـت ( ۷).
هم چنين براساس طبقهبنـدي اقليمـي دمـارتن (شـکل ۲) اقلـيماستان اصفهان به جز در مناطق غرب و جنـوب، خـشک و نيمـهخشک ميباشد.
۵۹
مواد
ارزش و دقت اطلاعـات و دانـستههـا ي اقليمـي بـا طـول دورهآماري رابطه مـستقيم دارد، يعنـي هـر قـدر دوره آمـاري مـوردمطالعه بيشتر باشد دقت کار بيشتر و نتيجه بررسـي بـه واقعيـتنزديک تر خواهد بود. طول دوره آمـاري مـورد بررسـي از بـدوتأسيس تا سال ۲۰۰۸ مي باشد. در اين مطالعه دادههاي ۱۷ متغيراقليمـي در ۴۳ ايـستگاه هواشناسـي سـينوپتيک و کليمـاتولوژيوابسته به سازمان هواشناسي کشور در داخـل و منـاطق مجـاوراستان اصفهان در بازه زماني سالانه و بارش بـه تفکيـک فـصلينيز انتخاب گرديـد (جـدول ۱). متغيرهـاي اقليمـي انتخـابي درجدول ۲ آورده شده است که به طور مستقيم يـا غيرمـستقيم بـررويش اين گونه مؤثرند، به طوري که مـي تواننـد خـواقليمي ايـنگونه را در رويشگاهها بازگو کنند. هم چنـين مطالعـات قبلـي ازجمله خداقلي، پاکزاد و فـاطمي نيـز از ايـن متغيرهـا بـه عنـوانورودي دادهها استفاده کردهاند.

روشها
با توجـه بـه ايـنکـه دادههـاي اسـتفاده شـده از ايـستگاههـايهواشناسي به صورت نقطه اي مي باشد، بنابراين جهت تبـديل آنبه يک پهنه متناسب با فواصـل ايـستگاههـا و تغييـرات مکـاني۶۰
شکل ۲. طبقه بندي اقليمي دمارتن استان اصفهان

متغيرهاي انتخابي شـبکهاي بـه ابعـاد ۱۴×۱۴ کيلـومتر بـر رويمنطقه گسترانيده و با کمک روش ميانيـابي کريجينـگ دادههـاينقطهاي به پهنهاي تبـديل شـد. تخمـين گـر کريجينـگ يکـي ازمهم ترين تخمين گرهاي خطـي نااريـب اسـت، زيـرا او ﹰلا بـدونخطاي سيستماتيک ميباشد و ثانيـﹰا پـراش تخمـين آن حـداقلاست. لازمه برقراري شـرط اول، صـفر بـودن ميـانگين خطـايتخمين است . از ديگر ويژگيهاي مدل کريجينـگ هموارسـازييا نرم شدن تغييرات هنگام ميانيابي است . بدين معني که پـراشنمونههاي تخمين زده شده نـسبت بـه نقـاط واقعـي، تغييـراتکمتري دارد (23 ) و اين ويژگي ميتوانـد سـبب افـزايش تطـابقنقشههاي استخراجي از تحليلهاي عاملي و مناطق رويشي ايـنگونه در مطالعات گونههاي گياهي عرصههاي طبيعي که معمو ﹰلااز دامنه بالايي برخوردارنـد، شـود. در نهايـت ماتريـسي بـا ۱۷ متغير (ستون) و ۵۷۰ مکان (رديـف ) در اسـتان اصـفهان ايجـادگرديد و ۵۷۰ نقطه مکاني که در داخل اسـتان واقـع شـده بـودبه عنوان ورودي تحليل عاملي(Factor Analyses) مورد استفاده قرار گرفت.
جهت کاهش تعداد متغيرها و مشخص نمودن خـو اقليمـيگونه علف پـشمکي از روش آمـاري تحليـل عـاملي بـه روشتجزي ه مؤلف هه اي اص لي و دوران واريم اکس در ن رم اف زار
جدول ۱. موقعيت ايستگاههاي کليماتولوژي و سينوپتيک مورد مطالعه
طول دوره آماري عرض
جغرافيايي طول
جغرافيايي نام ايستگاه رديف طول دوره آماري عرض
جغرافيايي طول جغرافيايي نام ايستگاه رديف
۱۹۶۵-۲۰۰۸ 35 35 53 33 سمنان ۲۳ ۱۹۹۷-۲۰۰۸ 31 11 52 40 آباده ۱
۱۹۷۶-۲۰۰۸ 32 47 50 26 سينگرد ۲۴ ۱۹۷۸-۲۰۰۸ 33 34 51 35 ابيانه ۲
۱۹۷۶-۲۰۰۸ 32 40 51 52 شرق اصفهان ۲۵ ۱۹۹۲-۲۰۰۸ 33 23 52 23 اردستان ۳
۱۹۹۳-۲۰۰۸ 31 59 51 50 شهرضا ۲۶ ۲۰۰۰-۲۰۰۸ 33 27 49 25 ازنا ۴
۱۹۵۵-۲۰۰۸ 32 17 50 51 شهرکرد ۲۷ ۱۹۵۱-۲۰۰۸ 32 37 51 40 اصفهان ۵
۱۹۶۰-۲۰۰۸ 33 36 56 55 طبس ۲۸ ۱۹۸۶-۲۰۰۸ 33 24 49 42 اليگودرز ۶
۱۹۷۲-۲۰۰۸ 31 53 50 56 عدالت ۲۹ ۱۹۶۶-۲۰۰۸ 31 44 51 21 امام قيس ۷
۱۹۷۲-۲۰۰۸ 32 4 51 3 عدل ۳۰ ۱۹۷۶-۲۰۰۸ 33 5 50 20 باديجان ۸
۱۹۸۶-۲۰۰۸ 34 42 50 51 قم ۳۱ ۱۹۸۸-۲۰۰۸ 31 57 51 18 بروجن ۹
۱۹۸۶-۲۰۰۸ 28 13 61 12 کاشان ۳۲ ۱۹۸۳-۲۰۰۸ 32 54 52 54 بلان ۱۰
۱۹۸۷-۲۰۰۸ 32 31 51 51 کبوترآباد ۳۳ ۱۹۹۲-۲۰۰۸ 36 3 55 50 بيارجمند ۱۱
۱۹۸۷-۲۰۰۸ 32 26 50 7 کوهرنگ ۳۴ ۱۹۶۸-۲۰۰۸ 33 20 55 20 بياضه ۱۲
۱۹۸۶-۲۰۰۸ 35 12 52 16 گرمسار ۳۵ ۱۹۸۴-۲۰۰۸ 32 43 51 33 پالايشگاه اصفهان ۱۳
۱۹۹۲-۲۰۰۸ 33 28 50 17 گلپايگان ۳۶ ۱۹۶۶-۲۰۰۸ 32 29 50 54 پل زمان
خان ۱۴
۱۹۹۹-۲۰۰۸ 33 26 51 10 ميمه ۳۷ ۱۹۷۴-۲۰۰۸ 33 42 52 0 جنگلباني-بادرود- نطنز ۱۵
۱۹۹۲-۲۰۰۸ 32 51 53 5 نايين ۳۸ ۱۹۷۴-۲۰۰۸ 32 46 50 38 چادگان ۱۶
۱۹۹۲-۲۰۰۸ 33 32 51 54 نطنز ۳۹ ۲۰۰۱-۲۰۰۸ 33 39 50 5 خمين ۱۷
۱۹۶۶-۲۰۰۸ 32 24 52 37 ورزنه ۴۰ ۱۹۶۷-۲۰۰۸ 33 14 50 19 خوانسار ۱۸
۱۹۶۶-۲۰۰۸ 31 55 51 27 همگين ۴۱ ۱۹۸۶-۲۰۰۸ 33 47 55 50 خور و
بيابانک ۱۹
۱۹۸۷-۲۰۰۸ 30 50 51 41 ياسوج ۴۲ ۱۹۸۹-۲۰۰۸ 32 58 50 22 داران ۲۰
۱۹۵۲-۲۰۰۸ 31 54 54 17 يزد ۴۳ ۱۹۶۶-۲۰۰۸ 33 1 50 29 دامنه- فريدن ۲۱
۱۹۹۲-۲۰۰۸ 33 2
55 33 رباط پشتبادام ۲۲
۶۱
جدول ۲. دادههاي جمعآوري شده جهت تعيين عوامل مؤثر بر رويش گونه Bromus tomentellus Boiss
نام متغير واحد متغيرها
X1 روز تعداد روزهاي يخبندان سالانه
X2 روز تعداد روزهاي برفي
X3 ميليمتر مقدار تبخير سالانه
X4 درصد ميانگين رطوبت نسبي سالانه
X5 درجه ميانگين دماي حداکثر سالانه
X6 درجه ميانگين دماي حداقل سالانه
X7 درجه ميانگين دماي سالانه
X8 روز تعداد روزهاي باراني
X9 روز تعداد روزهاي باراني با بارش بيش از ۵ ميلي متر
X10 روز تعداد روزهاي باراني با بارش بيش از ۱۰ ميلي متر
X11 ميلي متر متوسط بارش سالانه
X12 ميلي متر متوسط بارش بهاره
X13 ميلي متر متوسط بارش تابستانه
X14 ميلي متر متوسط بارش پاييزه
X15 ميلي متر متوسط بارش زمستانه
X16 ساعت ساعتهاي آفتابي
X17 نات متوسط سرعت باد

Spss ver 16 اسـتفاده گرديـد. نتيجـه روش تحليـل عـاملي در
ماتريس، يکي بـار عـاملي(Factor loading matrix) اسـت کـههمبستگي بين متغيرهاي اقليمي را در هر فاکتور نشان ميدهد وديگري ماتريس امتياز عاملي(Factor score matrix) که الگـويمکاني عوامل استخراج شده را در سـطح منطقـه مـورد بررسـينشان مي دهد. ماتريس امتياز عاملي جهت ترسيم نقشه عاملهـادر Surfer ver8 استفاده شد. هم چنين به منظور بررسي کـاراييروش تجزيـه عـاملي، ضـريب Kaiser-Mayer-Olkin) KMO) محاسبه گرديد. اين ضريب با فرمول زير به دست ميآيد ( ۱۶).
i j rij2
493014-46696

KMO    i jrij2 i j a2ij
در اين رابطهrij ضريب همبستگي بين متغيرهايi وj که دو عنصراز بردارx وy هستند وaij ضريب همبستگي جزئي بين متغيرهايi و j است. کايزر مقدار KMO را به صورت زير تقسيم نمود.
اگر ۹/۰≥ KMOتجزيه به عاملها بسيار مفيد است.
۶۲
اگر ۹/۰< KMO <۸/۰ تجزيه به عاملها بسيار مفيد است.
اگر ۵/۰ KMO<باشد در آن صورت تجزيه بـه عامـلهـا مفيـدنخواهد بود.
سپس نقشه پوشش گياهي منطقه که بـا مقيـاس ۲۵۰۰۰۰:۱ در قالب طرح ملي شناخت منـاطق اکولوژيـک و توسـط مرکـزتحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي استان اصفهان تهيه شـده، بـانقشه فاکتورها انطباق داده شد و متوسط عوامل اسـتخراج شـدهاز تحليــل عــاملي در منــاطق پــراکنش تيــپهــاي مختلــفگونه Bromus tomentellus تعيين شد.

نتايج
همان طورکه ذکر گرديد به منظور بررسي کـارايي روش تجزيـهعاملي، اولين مرحله، روش کنترل صحت با اسـتفاده از ضـريب KMO مي باشد. ضريبKMO حاصله از دادههاي مورد مطالعهدر اين بررسي برابر ۸۱/۰ مي باشد و فرشادفر به نقـل از کـايزر ( ۱۵) ضريبKMO از ۸/۰ تا ۹/۰ را خـ وب ارزيـابي مـيکنـد،هم چنين در جدول ۳ مقادير همبستگي ۱۷ متغير اقليمـي نـشانداده شده است. با توجه به اينکه متغيرهاي اقليمي در بين خوداز همبستگي بالايي برخوردارنـد ( ۱۴)، بنـابراين کـارايي روشتحليل عاملي تأييد ميشود.
در جدول ۴ مقادير ويژه، سهم واريانس و درصـد واريـانستجمعي حاصل از روش تجزيه مؤلفههاي اصلي نشان داده شدهاست. مطابق با اين جدول و شکل ۳، سه مؤلفـه اول از مقـاديرويژه بيش از ۱ برخوردار بوده که در حدود ۹۲ درصد واريانسدادهها را شامل مـيشـوند، هـم چنـين عامـل اول ۷/۶۹ درصـدتغييرات را بازگو ميکند و نسبت به عامـل دوم اخـتلاف قابـلتوجهي در درصد واريانس نشان مـيدهـد . عامـل دوم و سـومبه ترتيب ۹۸/۱۱ و ۱۴/۱۰ درصـد و پـس از آن اخـتلاف سـهمواريانس کاهش يافته و از عامل چهارم سهم واريانس ويژه کمتر از ۱ شده، در حقيقت ارزش آن از ارزش متغيرهاي اوليـه کمتـرشده، بنابراين در تجزيه و تحليلهاي بعدي حذف شدند.
با استفاده از تحليل مؤلفـه هـاي اصـلي و دوران واريمـاکس
جدول ۳. همبستگي ۱۷ متغير اقليمي در ايستگاههاي منتخب در استان اصفهان
X1 X2 X3 X4 X5 X6 X7 X8 X9 X10 X11 X12 X13 X14 X15 X16 X17
X1 ۱/۰ ۰/۷ – ۰/۸۲ ۰/۸۷ – – ۰/۳۹ ۰/۶۹ ۰/۶۲ ۰/۵۳ ۰/۶۵ ۰/۷۶ ۰/۵۸ ۰/۴۸ -۰/۲۵ ۰/۳۱
X2 ۰/۷۱ ۱/۰ – ۰/۶۶ – – – ۰/۸۲ ۰/۹۱ ۰/۹۱ ۰/۸۷ ۰/۹۲ ۰/۶۹ ۰/۸۴ ۰/۷۶ -۰/۳۴ ۰/۲۸
X3 ۰/۸۱ – ۱/۰ ۰/۶۲ ۰/۸۳ ۰/۸۳ ۰/۸۷ – – – – – – – – -۰/۰۸ –
X4 ۰/۸۲ ۰/۶۶ ۰/۶۲ ۱/۰ – – – ۰/۴۷ ۰/۷۸ ۰/۷۲ ۰/۵۸ ۰/۶۷ ۰/۷۶ ۰/۶۵ ۰/۵۸ -۰/۴۸ –
X5 ۰/۸۷ – ۰/۸۳ ۰/۸۵ ۱/۰۰ ۰/۹۱ ۰/۹۷ – – – – – – – – ۰/۲۸ –
X6 ۰/۹۹ – ۰/۸۳ ۰/۸۵ ۰/۹۱ ۱/۰ ۰/۹۴ – – – – – – – – ۰/۲۴ –
X7 ۰/۹۱ – ۰/۸۷ – ۰/۹۷ ۰/۹۴ ۱/۰۰ – – – – – – – – ۰/۲۱ –
X8 ۰/۳۹ ۰/۸ ۰/۵۲ ۰/۴۷ – – – ۱/۰ ۰/۸۵ ۰/۸۸ ۰/۸۵ ۰/۸۲ ۰/۵۵ ۰/۸۶ ۰/۸۴ -۰/۳۳ ۰/۱۵
X9 ۰/۶۹ ۰/۹ – ۰/۷۸ – – – ۰/۸۵ ۱/۰ ۰/۹۸ ۰/۸۷ ۰/۹۳ ۰/۷۶ ۰/۹۲ ۰/۸۷ -۰/۴۲ ۰/۱۳
X10 ۰/۶۲ ۰/۹ – ۰/۷۲ – – – ۰/۸۸ ۰/۹۸ ۱/۰ ۰/۹۱ ۰/۹۳ ۰/۷۵ ۰/۹۵ ۰/۹۲ -۰/۳۲ ۰/۱۹
X11 ۰/۵۳ ۰/۸۷ – ۰/۵۸ ۰/۷۱ – – ۰/۸۵ ۰/۸۷ ۰/۹۱ ۱/۰ ۰/۸۹ ۰/۵۶ ۰/۹۲ ۰/۹۰ -۰/۲۵ ۰/۲۷
X12 ۰/۶۵ ۰/۹۲ – ۰/۶۷ – – – ۰/۸۲ ۰/۹۳ ۰/۹۳ ۰/۸۹ ۱/۰ ۰/۷۴ ۰/۹۲ ۰/۸۸ – ۰/۱۷
X13 ۰/۷۶ ۰/۶۹ – ۰/۷۶ – – – ۰/۵۵ ۰/۷۶ ۰/۷۰ ۰/۵۶ ۰/۷۴ ۱/۰ ۰/۶۶ ۰/۵۹ -۰/۳۳ ۰/۰۸
X14 ۰/۵۸ ۰/۸۴ – ۰/۶۵ – – – ۰/۸۶ ۰/۹۲ ۰/۹۵ ۰/۹۲ ۰/۹۲ ۰/۶۶ ۱/۰ ۰/۹۸ -۰/۲۷ ۰/۲۵
X15 ۰/۴۸ ۰/۷۶ – ۰/۵۸ – – – ۰/۸۴ ۰/۸۷ ۰/۹۲ ۰/۹۰ ۰/۸۸ ۰/۵۹ ۰/۹۸ ۱/۰ -۰/۲۳ ۰/۲۱
X16 ۰/۲۵ ۰/۳۴ – – ۰/۲۸ ۰/۲۴ ۰/۲۱ – – – – – – – – ۱/۰۰ ۰/۶۴
X17 ۰/۳۱ ۰/۲۸ – – – – – ۰/۱۵ ۰/۱۳ ۰/۱۹ ۰/۲۷ ۰/۱۷ ۰/۰۸ ۰/۲۵ ۰/۲۱ ۰/۶۴ ۱/۰

ماتريس بار عاملي تـشکيل گرديـد کـه نتـايج آن در جـدول ۴ آورده شده است. همان طورکه جدول ۵ نشان ميدهد در مؤلفـهاول متغيرهاي تعداد روزهاي برفي (1X)، تعداد روزهاي بـاراني(8X)، تعداد روزهاي باراني با بارش بيش از ۵ م يلـي متـر (9X)، تعداد روزهاي بـاراني بـا بـارش بـيش از ۱۰ ميلـي متـر (10X)، متوسط بارش سالانه (11X)، متوسط بارش بهاره (12X)، متوسطبارش پاييزه (14X) و متوسط بارش زمستانه (15X) از همبستگي زيادتري برخوردار ميباشد و حدود ۷۰ درصد از سهم واريانسمتغيرها را شامل ميشود. به دليل همبستگي قـوي بـالاتر از ۷/۰ متغيرهاي بارش با اين عامـل، نامگـذاري آن بـه صـورت عامـلبارش صورت گرفت. در م ؤلفه دوم، متغيرهاي تعـداد روزهـاييخبندان (1X)، مقدار تبخير سالانه (3X)، ميانگين رطوبت نسبيسـالانه (4X)، ميـانگين حـداکثر دمـاي سـالانه (5X)، ميـانگين حداقل دماي سالانه (6X)، ميانگين دماي سالانه (7X) و متوسطبارش تابستانه (13X) از اهميت بيشتري برخوردار بوده و حدود۱۲ درصد از سهم واريانس متغيرها را شامل ميشود، با توجه بهاين که کليه متغيرهاي دمايي با همبستگي منفي در زير گروه اين
۶۳
عامل قرار گرفته اند، اين عامل بـه نـام عامـل دمـاي سرمايـشينام گذاري شد و در مؤلفه سـوم کـه متغيرهـاي سـاعت آفتـابي(16X) و متوسط سرعت باد (17X) سهم بيشتري دارند در حدود
۱۰ درصد واريانس متغيرها را نشان ميدهند و اين عامل به نـامعامل باد و ساعات آفتابي ناميده شد.
شکل ۴ تغييـرات مکـاني عامـل بـارش را در منطقـه مـوردمطالعه نشان ميدهد. همان طورکه مشخص است کمترين مقـداراين عامل ۹/۰- مي باشد که در ناحيه جنوب شـرقي و بيـشترينمقدار آن ۳۶/۵ مي باشد که در مناطق غربي در محـدوده منطقـهکوهرنگ مشاهده گرديد، هوسل و همکاران (24 ) و خـداقلي وهمکـاران ( ۱۰) منحنـي ۷/۰ را مـرز تفکيـک در نظـر گرفتـه و معتقدند که مناطق با امتياز بيش از ۷/۰ مناطقي است کـه عامـلمربوطه نسبت به ساير عوامل استيلا داشته و نمود اقلـيم منطقـهاز اين عامل ناشي ميشود. در اين بررسي منحني ۷/۰ براسـاسعامل بارش، بخش غربي (چادگان، داران و گلپايگان) و جنوبياس تان (س ميرم) را از س اير من اطق تفکي ک نم وده اس ت وهمان طورکه در شکل ۴ مشخص است در حدود ۹۰ درصـد از۶۴
جدول ۴. مقادير ويژه، سهم واريانس و درصد واريانس تجمعي سه مؤلفه
۳ ۲ ۱ عاملها
۱/۷ ۲/۰ ۱۱/۸ مقادير ويژه
۱۰/۱ ۱۱/۹ ۶۹/۷ سهم واريانس
۹۱/۸ ۸۱/۷ ۶۹/۷ درصد تجمعي واريانس تجمعي

1354074-1898876

شکل ۳. تغييرات درصد واريانس در ۱۷ عامل مورد مطالعه

سطح استان امتياز عاملي بارش آنها کمتر از ۷/۰ ميباشد.
شکل ۵ تغييرات مکاني عامل دوم يعني دما را نشان ميدهد.
اگرچه در اين زيرگروه متغيرهـاي دمـايي قـرار گرفتـهانـد، امـامتغيرهاي سرمايشي همبستگي بالاتري نسبت به متغيرهاي ديگر دارند به طوري که همبستگي با پارامتر تبخير پتانسيل سالانه منفيو با روزهاي يخبندان مثبت ميباشد. تغييرات مکاني اين عامـلاز ۵/۱- در مناطق شرقي در محدوده خور و بيابانک تـا ۷/۱ درمنطقه مرکزي به سمت غرب مشاهده گرديد. هم چنـين منحنـي۷/۰ بخش هاي مرکزي و جنوب شرقي و غـرب شـامل منـاطقمرکزي اصفهان، شهرضا، ميمه، چادگان، داران و گلپايگـان را ازنواحي ديگر جدا مينمايد.
عامل باد و ساعات آفتابي شامل متغيرهاي مربوط به سرعتباد و تعداد ساعتهاي آفتابي است . کمتـرين امتيـاز ايـن عامـل۹/۲- مربوط به حوالي ايستگاه کاشان و بيشترين مقدار آن برابربا ۹/۱ مي باشد که در منطقه جنوب شـرقي مـي باشـد، بنـابراينهمان طورکه مشخص است نواحي شمالي منطقه داراي سـرعتباد کمتر و به سمت منـاطق جنـوب شـرقي و شـرق بـر مقـدارسرعت باد افزوده مـيشـود کـه حـضور منـاطق کوهـستاني درفاصله بين ميمه و کاشان و اختلاف فشار موجود در اين منـاطقميتواند دليل بر کاهش سرعت باد در مناطق شمالي استان باشدو تعداد ساعتهاي آفتابي به سمت شـرق افـزوده شـده اسـت.
هم چنين منحني ۷/۰ مناطق شرق، جنوب و مرکز را جدا نمـوده
جدول ۵. ماتريس بار عاملي دوران يافته براي سه مؤلفه اول حاصل از تجزيه به مؤلفههاي اصلي با مقادير |۶/۰|<
مؤلفه سوم (باد) مؤلفه دوم (دما سرمايشي) مؤلفه اول (بارش) متغير
– ۰/۹۳۹ X1
– – ۰/۷۵۱ X2
– -۰/۷۷۱ – X3
– ۰/۸۱۶ – X4
– -۰/۸۳۶ – X5
– ۰/۹۲۹ – X6
– -۰/۸۹۸ – X7
– – ۰/۹۱۹ X8
– – ۰/۸۱۱ X9
– – ۰/۸۷۱ X10
– – ۰/۹۰۰ X11
– – ۰/۸۳۱ X12
– ۰/۷۵۱ – X13
– – ۰/۹۰۳ X14
– – ۰/۹۲۱ X15
۰/۸۸۳ – – X16
۰/۹۱۷ – – X17

و نشان ميدهد اين منـاطق از سـرعت بـاد بيـشتري برخـوردارمي باشند (شکل ۶).

بررسي خواقليمي گونه علف پشمکي
جهت بررسي تأثير عوامل اقليمي بر پراکنش گونه علف پشمکي
۶۵
18206721074928

از ماتريس امتياز عاملي استفاده شد و با انطبـاق نقـشه پوشـشگياهي با نقشه شـبکهبنـدي شـده متغيرهـا و امتيـازات عـاملي،امتيازات هر يک از سلولهاي داراي اين گونـه بـه عنـوان گونـهغالب، گونه همراه و هم چنين مناطق عاري از اين گونـه تعيـينگرديد. باتوجه به امتيازات اسـتخراج شـده، متوسـط امتيـازات ۳ عامل در سه تيپ ذکر شده، مشخص شد و نتايج آن در جدول ۶ اشاره گرديد، به طورکلي اطلاعات اين جدول ويژگـيهـاي هـريک از تيپها را نسبت به عوامل استخراج شده نشان ميدهد.

تيپ علف پشمکي به عنوان گونه غالب رويشگاههاي اين گونه در استان اصفهان به عنوان گونه غالب درح دود ۶۵۱۹۸۰ هکت ار و مع ادل ۵/۱۰ درص د مراتـع اس تان مي باشد و اين گونه بيشتر در مناطق نيمه خشک معتـدل اسـتانمشاهده م يشود. جدول ۶ امتيازات عاملي ۳ فاکتور اصلي را درمحدوده گسترش گونه علف پشمکي نـشان مـيدهـد . در نگـاهنخست تفاوت فاحش امتياز عامل بارش اين مناطق بـا منـاطقيکه فاقد گونـه علـف پـشمکي مـيباشـد، ملاحظـه مـيگـردد .
به طوريکه در رويشگاههاي اصلي ايـن گونـه عامـل بـارش بـا۰۷/۱ نزديک بـه ۴ برابـر منـاطق فاقـد گونـه کـه برابـر ۳۵/۰- مي باشد، امت ياز کسب نموده است. هـم چنـين از عامـل دوم نيـز۶۶
شکل ۵. نقشه پراکندگي امتيازات عامل دماي سرمايشي در استان اصفهان

رويشگاههاي اين گونه امتياز ۶۲/۰ را کسب نموده که بيش از ۳ برابر مناطق خارج رويشگاههاي آن ميباشد. عامل سوم اگرچـهدر مجموع ۱/۱۰ درصد تغييرات را بازگو ميکند ولي بـا امتيـازمنفي معادل ۲۹/۰ در اين منطقه اثر گذار بـوده اسـت . برخـي ازويژگيهاي اقليمي اين مناطق عبارتند از: ميانگين بارش سـالانه۲/۴۷۲ ميلي متر، ميانگين دماي سالانه ۹/۱۲ درجه سانتيگـراد وتعداد روزهاي يخبندان ۶/۹۶ روز ميباشد (جدول ۷) و ارتفـاعمتوسط مناطقي که اين گونه را شامل ميشوند در حـدود ۲۵۴۴ متر ميباشد.

تيپ علف پشمکي به عنوان گونه همراه اين مناطق با سطحي معادل بـا ۲۶۲۶۵۳۰ هکتـار، حـدود ۴/۴۲ درصد از سطح مراتع استان را به خود اختصاص ميدهـد . ايـنگونه به عنوان گونه همراه در منـاطق خـشک، مرطـوب و نيمـهمرطوب استان ديده مي شود، هم چنـين در منـاطق نيمـه خـشکشديد و معتدل اين گونه بـه صـورت همـراه وجـود دارد. گونـهAstragalus verus در اکثــر نقـ اط اسـ تان گونـ ه همـ راه Bromus tomentellus ميباشد. جدول ۶ نـشان مـيدهـد تيـپعلف پـشمکي بـه عنـوان گونـه همـراه از عامـل بـارش، دمـايسرمايشي و باد و ساعات آفتابي به ترتيب ۷۳/۰، ۷۷/۰ و ۲۹/۰- امتياز کسب نموده است. تفاوت قابل توجه عامل بارش در ايـنمحدوده و منطقهاي که گونه علف پـشمکي بـه صـورت غالـبحضور دارد، قابل تعمق ميباشد، در حـالي کـه دو عامـل دمـايسرمايشي و باد و ساعات آفتـابي در ايـن دو محـدوده تفـاوتيندارد. برخـي از ويژگـيهـاي اقليمـي ايـن منـاطق عبارتنـد از:
ميانگين بارش سالانه ۵/۳۸۹ ميلـيمتـر، ميـانگين دمـاي سـالانه۳/۱۳ درجه سانتيگراد و تعـداد روزهـاي يخبنـدان ۷/۱۰۴ روزميباشد (جدول ۷) و ارتفاع متوسط منـاطقي کـه ايـن گونـه راشامل ميشوند در حدود ۲۱۲۹ متر است.

مناطق فاقد گونه علف پشمکي
شکل ۶. نقشه پراکندگي امتيازات عامل باد و ساعات آفتابي در استان اصفهان

جدول ۶. متوسط امتيازات عاملي در مناطق مختلف علف پشمکي
ارتفاع متوسط (متر) عامل باد عامل دماي سرمايشي عامل بارش نام گونه
۲۵۴۳/۸ -۰/۲۲ ۰/۶۲ ۱/۰۷ تيپ علف پشمکي بهعنوان گونه غالب
۲۱۲۸/۷ -۰/۲۹ ۰/۷۷ ۰/۷۳ تيپ علف پشمکي بهعنوان گونه همراه
۱۲۲۱/۷ ۰/۱۲ -۰/۳۳ -۰/۳۵ مناطق فاقد گونه علف پشمکي

از مناطق غرب استان به سمت مناطق شرقي از حضور اين گونهبه صورت غالب و همراه کاسته شده است (شکل ۷) و سـطحياز استان کـه فاقـد گونـه علـف پـشمکي مـيباشـد در حـدود۷۳۳۹۳۹۰ هکتار است کـه تقريبـﹰا ۷۰ درصـد اسـتان را شـاملمي شود. مناطق فاقد اين گونه در اقليم بسيار خشک استان بيشترمشاهده مي شود. جدول ۶ نشان ميدهـد کـه از عوامـل بـارش،دماي سرمايشي و باد و ساعات آفتابي به ترتيـب ۳۵/۰-، ۳۳/۰- و ۱۲/۰ امتياز کسب نموده است. برخي از ويژگيهـاي اقليمـيدر اين مناطق عبارتند از : ميانگين بارش سالانه ۲/۸۸ ميلـيمتـر،ميانگين دماي سالانه ۶/۱۷ درجه سانتيگراد و تعـداد روزهـاييخبندان ۷/۶۷ روز ميباشد.

بحث
18206721074928

کاهش گونـههـاي مرغـوب و پـر توليـد مراتـع اقلـيم رويـشينيمهاستپي که در نتيجه سوء مديريت، طي سالهاي اخيـر بـروزيافته است از يک سو و فرسايش شديد عرصـههـاي مرتعـي ازسوي ديگر ضرورت توجه محققين و متخصصين علوم مرتع را
۶۷
جدول ۷. ميانگين متغيرهاي اقليمي سالانه در مناطق مختلف علف پشمکي
مناطق عاري از گونه علف پشمکي تيپ علف پشمکي
به عنوان گونه همراه تيپ علف پشمکي
بهعنوان گونه غالب متغيرها
۶۷/۶۸ ۹۶/۶۴ ۱۰۴/۶۶ تعداد روزهاي يخبندان سالانه (روز)
۳/۴۱ ۱۱/۴۶ ۱۵/۲۱ تعداد روزهاي برفي (روز)
۹۱۵/۲۵ ۸۳۲/۸۹ ۸۰۸/۶۸ مقدار تبخير سالانه (ميليمتر)
۳۸/۸۵ ۵۰/۳۰ ۴۶/۳۲ ميانگين رطوبت نسبي سالانه (ميليمتر)
۲۵/۲۶ ۲۰/۴۲ ۲۰/۵۶ ميانگين دماي حداکثر سالانه (درجه سانتيگراد)
۱۰/۰۸ ۶/۱۱ ۵/۸۶ ميانگين دماي حداقل سالانه (درجه سانتيگراد)
۱۷/۶۵ ۱۲/۹۱ ۱۳/۳۰ ميانگين دماي سالانه (درجه سانتيگراد)
۲۷/۲۱ ۳۹/۲۸ ۳۸/۷۲ تعداد روزهاي باراني (روز)
۶/۱۷ ۱۸/۵۷ ۱۷/۳۲ تعداد روزهاي باراني با بارش بيش از ۵ ميليمتر (روز)
۱/۷۹ ۱۱/۳۲ ۹/۲۷ تعداد روزهاي باراني با بارش بيش از ۱۰ ميليمتر (روز)
۸۸/۱۸ ۴۷۲/۲۳ ۳۸۹/۵۲ متوسط بارش سالانه (ميليمتر)
۷/۱۳ ۱۶/۹۸ ۱۸/۱۱ متوسط بارش بهاره (ميليمتر)
۰/۳۵ ۱/۰۸ ۰/۹۹ متوسط بارش تابستانه (ميليمتر)
۶/۳۵ ۳۷/۴۱ ۲۸/۷۰ متوسط بارش پاييزه (ميليمتر)
۱۵/۵۵ ۵۹/۸۰ ۴۳/۲۲ متوسط بارش زمستانه (ميليمتر)
۳۱۷۳/۳۸ ۱/۱۳ ۳۱۲۷/۰۲ ۱/۱۵ ۳۰۷۵/۹۸ ۱/۱۶ ساعتهاي آفتابي (ساعت) متوسط سرعت باد (نات)

ك
پشم

علف

يپ
ت
ي
گونه

عنوان

به

همراه

ك
پشم

علف

يپ
ت
ي
گو

عنوان

به

ن
ه
غالب

مناطق فاقد
ك
پشم

علف

گونه

ي

0
m
10
m
20
m
51.5
51
50.5
50
55.5
55
54.5
54
53.5
53
52.5
52
31
31.5
32
32.5
33
33.5
34
34.5
Chadegan
Daran
Esfahan
za
Shahre
Golpayegan
Meime
Ardes
tan
Anarak
Khoor
Naein
Kashan
Semirom

ك



قیمت: تومان


پاسخ دهید