اکولوژي کاربردي/ سال دوم / شماره چهارم / تابستان ۱۳۹۲

تأثير حفاظت بر الگوي پراکنش مکاني درختان غالب در جوامع راش
(مطالعه موردي: ماسال، گيلان)

سپيده سادات ابراهيمي و حسن پوربابائي*

(تاريخ دريافت: ۱۶/۱۰/۱۳۹۱ ؛ تاريخ پذيرش: ۱۳/۵/۱۳۹۲)

چكيده
723900819912

الگوهاي مکاني ابزاري مناسب براي مديريت بهينه در بسياري از عرص ههاي جنگلي است . اين تحقيق با هـدف بررسـي تـأثير حفاظـت بـر الگوهاي مکاني درختان غالب در جنگل هاي حفاظت شده و غيرحفاظتي منطقه ماسال در استان گيلان انجام شد . در اين تحقيق از روش هاي نمونه برداري، قطعه نمونه با مساحت ثابت، فاصله اي مربع تي و ترکيبي استفاده شد . ۲۵ قطعه نمونه دايره اي شکل هر يک به مساحت ۱۰۰۰ مترمربع و ۲۵ نقطه نمونه برداري مربوط به روش فاصله اي در هر يک از دو منطقه برداشت شدند . سپس نوع گونه هاي درختي در هـر قطعـه نمونه شناسائي و فواصل مورد نظر براي روش هاي فاصلهاي اندازه گيري شد . براي کمي کردن و تحليل الگوهـاي پـراکنش در روش قطعـه نمونهاي از شاخص هاي گرين، موريسيتا و استاندارد شده موريسيتا و در روشهاي فاصله اي از شاخص هاي هاپکينز، ابرهـارت، هينـز، C و جانسون و زايمر استفاده شد . نتايج نشان داد که تمامي شاخص هاي قطعه نمونهاي براي گونههاي غالب در دو منطقه الگوي کپه اي را نـشان دادند. مقادير به دست آمده از شاخص هاي فاصله اي نشان داد که تخريب در جوامع راش باعث تغيير در الگوي مکاني گونه هاي غالب شـده و اين گونهها در دو منطقه الگوهاي متفاوتي داشتند . در بين شاخص هاي فاصله اي مورد استفاده، شاخص C و شاخص هينز اين تفاوتها را به خوبي نشان داند و براي توصيف الگوي مکاني گونههاي دو منطقه مناسب تشخيص داده شدند.

واژه هاي كليدي : الگوي پراکنش، روشهاي فاصلهاي، مربع T، جوامع راش، گيلان

۱۳
مقدمه
در حال حاضر با افزايش جمعيت کره زمين و اثر مخرب انسانروي طبيعت، سيماي آن حالـت طبيعـي خـود را از دسـت دادهاسـت (۱۵) و در ايـن ميـان اکوسيـستم هـاي جنگلـي بـه ويـژه گونه هاي گياهي به طور دائم بر اثر عوامل مخرب در حال تغييـرهستند، از اين رو براي رسـيدن بـه اهـداف جنگـل داري نـويننيازمنـد ابـزاري هـستيم کـه از طريـق آن بتـوان اخـتلاف بـين توده هاي مختلف و تغييرات آنها را در طـي زمـان تعيـين کـرد،تعيين الگوهاي مکاني يک ابزار مناسـب در ايـن ارتبـاط اسـت(۳۳)، که ميتوانـد اطلاعـات مفيـدي را در مـورد جنگـلهـايطبيعي در اختيار قراردهد و از مؤلفه هاي مهم در بررسي ساختارپوشش گياهي، نظم مکاني و ترتيـب قرارگيـري گياهـان اسـت(۲۴). گياهـان در طبيعـت در محـدوده وسـيعي از مقيـاسهـا، به صورت تکه هايي قابل مشاهده هستند، زماني ميتوان الگو هاي مکاني را براي گياهان به کار برد که ايـن لکـههـا از يـک مقـدارعددي برخوردار باشند.
عوامل فيزيکي مثل شيب، جهت جغرافيائي، ارتفاع از سطحدريا و عوامل بيولوژيکي مانند چـراي دام و آتـش سـوزيهـايناشي از فعاليتهاي انسان بر نحوه اسـتقرار الگوهـا در طبيعـتمؤثر هستند (۲۸)، به دليل چنين ارتباطي نياز به کمي کردن ايـنالگوهاست. الگوهاي مکاني به سه دسته تقسيم مـيشـوند (۱۹) تصادفي، کپه اي و منظم. شـناخت ايـن الگـوهـا بـراي طراحـيطرح هاي مـديريتي، اقـدامات حفـاظتي و حمـايتي مفيـد بـوده (۳۱-۳۰) و ابزاري مناسب براي مـديريت بهينـه در بـسياري ازعرص هه اي جنگلـي(۳۹) و بررس ي آث ار م ديريت ب ر رويجنگل هـاي حفـاظتي اسـت (۳۴). پوربابـائي و همکـاران (۳)، الگوي مکاني درختان کرکف را در منطقه شفارود بررسي کـردهو به الگوي کپهاي دست يافتند. علوي و همکـاران (۱۳)، بـرايموقعيت مکاني گونه ملج در بخـش نـم خانـه الگـوي بينـابينيتجمعي تصادفي را تعيين کردند . بصيري و همکاران (۲)، الگوي مکــاني درختــان بلــوط، زالزالــک و گلابــي را بــا اســتفاده ازشاخص هاي مختلف در منطقه قميشله مريوان، کپهاي تـشخيص۱۴
دادند. حبشي و همکـاران (۵)، الگـوي پـراکنش راشـستانهـايآميخته منطقه شصت کلا را بررسي و تنـوع الگـوي پـراکنش وساختار را براي گونههـاي مختلـف در راشـستان تأييـد کردنـد.
شهسواري ميرکوپي و همکـاران (۱۰)، الگـوي مکـاني خـشکهدارها را در تودههاي مديريت شده و مديريت نشده، جنگلهاي خيرودکنار نوشهر بررسي، و بـه الگـوي کپـهاي دسـت يافتنـد. موسـاندل و همکـاران (۳۲)، الگـوي پـراکنش درختـان بلـوط اروپايي را در داخل يک توده کاج جنگلـي در آلمـان، تـصادفيتعيـين کردنـد.گيلـز و همکـاران(۲۳)، الگـوي پـراکنش گونـه Juniperus communis var.deprassa را کپهاي تشخيص دادند و علت آن را زادآوري طبيعي گياه( ريختن بذور در پاي گيـاه) دانستند. لامونت و همکاران (۲۸)، الگوي مکاني بيشتر درختـانآکاسيا در استرالياي غربي را در دوقسمت، يکي بين تـودههـايدرختي و ديگري داخل هر کپه از درختان بررسي کردنـد و بـهاين مطلب پي بردند کـه خـشک سـالي و چـراي دام در هـر دومحدوده بر نوع الگو تأثير مي گـذارد . راشـ ستانهـاي آميختـه درمناطق هيرکاني از مهم تـرين جنگـلهـاي طبيعـي و صـنعتي بـاوسعت زياد هستند که در آنها ساختارهـاي ناهمـسال نـامنظم وگونههاي سايه پسند غالب است. با توجه به اهميت اين جوامـعو به منظور اعمال مديريت حفاظتي صحيح بـراي جلـوگيري ازتخريب و کمک به احياي آنها لازم است که مطالعـات جـامعيدر ارتباط با ساختارهاي مکاني در اين جوامع انجام شود. هدف از اين تحقيق، تعيين الگوهاي مکاني گونههاي غالب در مقيـاسمحلي، شناخت اثرات حفاظت بر روي الگوهاي مکاني درختانو شناخت تعداد گونهها و توزيع افراد هر گونه بود. به طورکلي، ضرورت اين تحقيق، شناخت الگوي مکاني درختان بـه منظـورپي بردن به اثـرات حفاظـت بـه منظـور انتخـاب بهتـرين روشمديريتي در منطقه است.

مواد و روشها موقعيت جغرافيايي منطقه مورد مطالعه منطقه مورد مطالعه، جنگلهاي طرح جنگلداري شهرگاه (سري مساحت ۱۸۸۰ هکتـار اسـت. ايـن جنگـلهـا اکثـرا˝ بـه علـتبهره برداريهـاي سـنتي مـردم در طـول زمـان مخروبـه و نيمـهمخروب ه ه ستند. از نظ ر مخت صات جغرافي ائي ب ين ع رض جغرافي ائي˝۰۰ ʹ۱۴ ˚۳۷ و ˝۲۰ ʹ۱۹ ˚۳۷ و ط ول جغرافي ائي ˝۱۹ ʹ۵۵ ˝۴۸ تـا ʹ۰۲ ˚۴۹ واقـع شـده اسـت. ارتفـاع منطقـه حداقل ۳۰۰ متـر و حـداکثر ۲۰۰۰ متـر از سـطح دريـا، شـيباکثريت سطوح متوسط و جهت عمومي شرقي اسـت. براسـاسآمار ايستگاه هواشناسي بندر انزلي اقليم شبه مديترانه اي، متوسطبارنـدگي سـالانه ۵۹/۱۵۳و متوسـط دمـاي سـالانه ۵/۱۶درجـه سانتي گراد است (شکل ۱). نوع سنگ مـادري، آهکـي، شـيل وماسه سنگ و pHاسيدي و در حدود ۵/۶-۵/۵ است. جنگل مورد نظر يک جنگل طبيعي ناهمسال، از درختان پهن برگ خزان کننـده،با تيپ آميخته و گاهي خالص راش است. اين جنگل ها تحت تأثير عواملي از جمله چراي شديد دام، کت زدن درختان، قطع غيرمجازبراي تأمين چوب و هيزم از درختان و درختچهها هـستند، کـه بـر
جدول ۱. ميانگين شيب و جهت جغرافيايي در منطقه حفاظت شده و حفاظت نشده
ارتفاع از سطح دريا جهت شيب (%) منطقه مورد مطالعه
۱۱۰۰ شمال شرقي- جنوب غربي ۶۶/۳۶ حفاظت شده
۱۰۵۰ شمال شرقي- جنوب غربي ۶۸/۰۸ حفاظت نشده
۰/۰۶ ۰/۹ ۰/۸

) سطح معنيداري

870205-2209627

شکل ۱. منحني آمبروترميک منطقه مورد مطالعه براساس آمار ايستگاه هواشناسي بندر انزلي (۱۹۹۶- ۱۹۷۵)

۵ ماسال )، در محدوده شهرسـتان ماسـال، در غـرب گـيلان بـهکميت و کيفيت جنگل اثر گذاشته است (۱).

روش تحقيق
به منظور بررسي الگوهاي پـراکنش درختـان در ايـن تحقيـق ازروشهاي نمونه برداري، نمونه با مساحت ثابت و فاصلهاي مربع تي (T- square) و ترکيبي (Compound)استفاده شد (۱۱، ۲۲ و ۳۶). ابتدا با استفاده از نقشه ۲۵۰۰۰:۱ محدوده مناطق حفـاظتيو غيرحفاظتي (شکل ۲)، هرکدام با مساحت ۵۰ هکتار مشخصشد، هر دو منطقه از نظر شيب و جهت عمـومي شـرايط تقريبـاً يکساني داشتند (جدول ۱). سپس در هـر يـک از دو منطقـه بـااستفاده از شبکه آماربرداري ۲۰۰×۱۰۰ متر و بـه طـور تـصادفيسيستماتيک، قطعات نمونه دايرهاي شکل ۱۰۰۰ مترمربعي، پيادهشد (۷). در هر منطقه ۲۵ قطعه نمونه و ۲۵ نقطه نمونـه بـرداري(روش فاصله اي) برداشت شـد، بـه گونـهاي کـه محـل تقـاطعاضلاع شبکه، مرکز قطعه نمونـه و ايـن مراکـز بـهعنـوان نقـاطنمونه برداري در نظر گرفته شدند.
۱۵
روش قطعه نمونه
ابتدا در هر قطعه نمونه تمـامي درختـان بـا قطـر بيـشتر از ۵/۷ سانتي متر اندازه گيـري شـدند (۵، ۱۶، ۱۸) و سـپس بـه منظـورتحليل الگوي پراکنش درختان و آناليز دادههاي به دسـت آمـده،از شاخصهاي پراکنش زير استفاده شد:

۱. شاخص گرين (Green)
اين ضريب توسط گرين وضع شـد (رابطـه ۱) و مـستقل ازn ميباشد از اين رو محاسبه آن آسان است.
428245153650

S21
[۱] GI  X 1 اين شاخص ازتراکم جمعيت و تعداد نمونه مـستقل اسـت و از
2S= واريانس نمونهها و x= تعداد درختان در هر قطعه نمونه بهترين معيارها در سنجش پراکنش ميباشد (۱۷).

۲. شاخص موريسيتا (Morisita) روشها ي فاصلهاي
اين شاخص از طريق رابطه ۲ محاسبه مي شـود. Xi تعـداد افـرادپس از مشخص شدن مراکـز قطعـه نمونـه، دو روش فاصـلهاي ۱۶
 x 
شکل ۲. موقعيت منطقه مورد مطالعه (سري ۵ حوزه آبخيز ماسال و تانيان)

شده

حفاظت

منطقه

نشده

حفاظت

منطقه

شده

حفاظت

منطقه

نشده



قیمت: تومان


پاسخ دهید