اکولوژي کاربردي/ سال دوم / شماره چهارم / تابستان ۱۳۹۲

ارزيابي تنوع زيستي سبزيجات در بومنظام هاي زراعي ايران

عليرضا کوچکي، مهدي نصيري محلاتي، فاطمه حسن زاده اول*، حامد منصوري، سيد رضا اميري، هادي زرقاني و مجيد كريميان۱

(تاريخ دريافت: ۱۷/۷/۱۳۹۰ ؛ تاريخ پذيرش: ۱۹/۳/۱۳۹۱)

چكيده
723900819912

حفظ و افزايش تنوع زيستي يک ي از مؤلفه هاي اصلي رسيدن به پايداري در کشاورزي مي باشد. در اين تحقيق براي ارزيـابي تنـوع زيـستي سبزيجات مورد کشت و کار در استانهاي مختلف و در سطح ايران از شاخصهاي تنوع زيستي استفاده گرديد . شاخص هاي ارزيابي تنـوع زيستي مورد استفاده در اين مطالعه شامل غناي گو نه اي، شانون – وينر، سيمپسون و يکنواختي بود . براي مقايسه تنوع آلفـا و بتـا در منـاطق مختلف ايران، کل کشور به ۵ منطقه آب و هوايي و جغرافيايي (سرد و کوهستاني غربي، گرم و خـشک فـلات مرکـزي و شـرقي، گـرم و مرطوب جنوبي و معتدل و مرطوب شمالي ) تقسيم، و تنوع آلفا و بتا با استفاده از رابطه غناي گونه اي- مساحت محاسبه و در مناطق مختلف مورد مقايسه قرار گرفتند . نتايج نشان داد که در سطح ايران ۳۱ گونه سبزي مورد کشت و کار قرار ميگيرند که بيشترين سـطح زيـر کـشت بعد از سيبزميني، پياز و گوجهفرنگي، مربوط به بادمجان با ۰۷/۶% از کل سطح زير کشت سبزيجات کشور بـود. کـل سـطح زيـر کـشت سبزيجات در ايران برابر ۴۹۵۴۱۲ هکتار بود که استان فارس با ۸۳/۸%، رتبه اول را داشت و توليدکننده عمده ۹ گونه سبزي بـود. بيـشترين غناي گونه اي سبزيجات در بين استان هاي مختلف کشور مربوط به استانهاي اصفهان و مازندران (۲۹ گو نه) و کمتـرين غنـاي گونـه اي در استان چهارمحال بختياري (۵ گونه) ديده شد. شاخص تنوع شانون سبزيجات در ايران نسبت به کل گونه هاي سبزي (H)، ۶۲۸/۰ و شاخص تنوع شانون سبزيجات غير اصلي نسبت به کل گونه هاي سبزي غير اصلي (H’)، ۸۲/۲ به دست آمد، لـذا سـطح زيـر کـشت ايـن گـروه از سبزيجات در ايران از توزيع مناسبي برخوردار است . مقدار اين شاخص نسبت به کل گونه هاي زراعي (H”)، ۲۱۰/۰ بود که مي توان نتيجـه گرفت که تنوع سبزيجات در بومنظام هاي زراعي کشور پايين است . در بين استان هاي کشور، استان يزد بالاترين شاخص تنوع شانون نسبت به کل گون ههاي سبزي (۷۰/۲) و استان هرمزگان بالاترين شاخص تنوع شانون نسبت به کل گونه هاي زراعي (۰۱/۱) را دارا بود. در نـواحي معتدل و مرطوب شمالي بهدليل اقليم يکنواختتر، بهترتيب بيشترين تنوع آلفا (۴۵۹/۰) و کمترين تنوع بتا (۳۷۵/۰) ديـده شـد . در نـواحي گرم و مرطوب جنوبي به سبب افزايش غير يکنواختي اقليمي روند معكوسي ديده شد ، به طوري که ايـن نـواحي کمتـرين تنـوع آلفـا (۰) و بيشترين تنوع بتا (۴۱/۱) را داشتند.

واژه هاي كليدي : تنوع زيستي سبزيجات ايران، شاخص شانون، شاخص سيمپسون، تنوع آلفا، تنوع بتا

۱. گروه زراعت، دانشكده كشاورزي، دانشگاه فردوسي مشهد
* : مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي: fa_ha140@stu.um.ac.ir
۱
مقدمه
سيستم هاي زراعي رايج از نظر بوم شناختي سيستمهاي تخريـبشدهاي هـستند کـه کـارکرد آنهـا در جهـت افـزايش توليـداتکشاورزي ميباشد (۵ و ۲۱). نتايج بلندمدت نشان ميدهـد کـهاس تفاده از نهـاده ه اي خ ارجي و ح ذف بقاي اي گي اهي در سيستمهاي کشاورزي فشرده در دهههاي گذشته، موادآلي خاکرا بهصورت نمايي کاهش داده و سبب کاهش تنوع زيستي شدهاست (۲۱). تنوع زيستي عبارت است از کليه تغييرات زيستي ازسطح ژنوم تا بوم نظام و طبق تعريف انجالبرت و همکاران (۱۱) تنوع زيستي موجود در بومنظام هـاي زراعـي تعـداد گونـههـا وتعداد واريتههاي کشت شده و تمامي گونه هاي وحـشي وابـستهبه گونههاي اهلي در حوزه توليـد يـا در يـک مزرعـه را در بـر ميگيرد. تنوع از طريق کاهش تغييـرات و افـزايش مقاومـت درپاسخ به نوسانات محيطي معمولا موجب ثبات و پايداري بيشتربوم نظـام هـا مـي شـود (۹ و ۱۷). توسـعه کـشاورزي صـنعتي وگسترش نظام هاي تک کشتي و گرايش به استفاده از واريته هـايپر محصول با حداقل تنوع ژنتيکي، کارکرد مطلـوب ودر نتيجـهپايداري درازمدت بومنظـام هـاي زراعـي رايـج را بـه مخـاطرهانداختـه اسـت. از ايـن رو مطالعـه و حفاظـت از تنـوع زيـستي کشاورزي در سال هاي اخير مورد توجه بوم شناسـان کـشاورزيبوده و از ابعاد مختلف مورد بررسي قرار گرفته است (۵).
امروزه عمليات کشاورزي به عنوان يکي از مهم ترين عوامـلکاهش دهنده تنوع زيستي در سطح جهاني شناخته شـده اسـت.
برآوردهاي انجام شده بيانگر اين واقعيت است کـه واريتـههـاياصلاح شده موجب از بين رفتن ۹۰ درصد از واريته هاي محليدر سراسر جهان شده است (۵). کارکرد بوم نظام هـاي طبيعـي و کشاورزي بر تنوع زيستي استوار است و نـابودي تنـوع زيـستيتهديدي جدي براي بقاي بومنظام هاي کشاورزي و نهايتﹰا امنيتغذايي جهان محسوب مي شود (۸ و ۱۴). ويتاکر سه شاخص را
داخـل يـک جامعـه ماننـد علفـزار يـا بيـشه زار، تنـوع بتـا و نتيجه گرفتند که از ۳۸ گونه زراعي زير كشت در كـشور، ۲۱ ۲
براي اندازه گيري تنوع زيستي در مقياس مکاني بيان نمـود ، تنـوع آلفا (Alpha – diversity) که عبـارت اسـت از تعـداد گونـه در (Beta – diversity) يا تفاوت بـ ين تنـوع گونـه اي در منـاطق يـا محيط هاي مختلف که بـا آن مـي تـوان سـرعت دگرگـوني تنوع را در زيستگاه هاي مختلف مقايسه کرد و تنوع گامـا (Gamma – diversity) يا تنوع منطقه اي که تنوع در يـک واحـدچشم انداز است (۲۰).
سبزيجات گروهي از گياهان محسوب مي شوند که با اهدافمتفاوتي در بوم نظام هاي زراعي مورد کشت و کار قرار ميگيرند و سرشار از فيبر، مواد معـدني، ويتـامين هـا و آنتـي اکـسيدان هـامي باشند. اندام هاي مختلف سبزي ها شامل ريشه، سـاقه، بـرگ،گل و ميوه بهصورت تازه (خام)، پخته شده، سرخ شده، يخ زدهخشک شده و کنسرو شده در تهيه انواع مواد غـذايي و دسـرها به کار ميروند. سـبزيجات از اجـزاي مهـم رژيـم غـذايي سـالمهستند و در پيشگيري از بيمـاري هـاي قلبـي و برخـي از انـواعسرطان ها به خصوص سرطانهاي دستگاه گوارش کمک مي کنند (۳ و ۱۹). با توسعه فـن آوري و توليـد مـواد شـيميايي مختلـف
(آفت کش، قارچ کش، علف کش و کودهاي شيميايي) و نيز بذوراصلاح شده و ماشين آلات پيشرفته وتأسيسات فرآوري و حمـلو نقل، کاشت سبزيجات از حالت تفنني و سنتي خارج شـده وامروزه انواع سبزيجات به صورت تجاري در سطوح وسيع کشت شده و از نظر درآمد بـا سـاير گياهـان زراعـي و بـاغي رقابـتمي کنند (۳). سبزيجات مورد کشت و کار در ايران به دو گـروهاصلي (سيب زميني، پياز و گوجهفرنگـي ) و غيـر اصـلي (سـايرسبزيجات) تقسيم بندي مي شوند که در اين ميان گوجه فرنگي بـا۱۶۳۵۳۹ هکتار سطح زير کشت و ۷۴/۴۰ درصد از کـل توليـدسبزيجات و سيب زميني با ۱۵۳۹۹۵ هکتار سطح زيـر کـشت و۴۳/۲۸ درصد از کل توليد سبزيجات، در رتبـه هـاي اول و دومقرار دارند (۱).
خورسندي و حاج سيد هـادي (۲) بـا بررسـي محـصولاتزراعي ايران، تعداد کل گونه هاي زيـر کـشت کـشور را ۲۰۳ وتعداد گونه هاي زراعي را ۹۵ ذکر کردنـد. نـصيري و همکـاران(۱۰) تنوع گونه هاي زراعي در ايران را مورد بررسي قرار دادنـدگونه به غلات و بقولات تعلق دارند كه در مجمـوع ۸۸ درصـدسطح كل زير كشت را بهخود اختصاص مـي دهنـد . کـوچکي وهمکاران (۸) در مطالعه اي کـه روي تنـوع زيـستي محـصولاتباغي، سبزي و صيفي ايران انجام دادند دريافتنـد کـه ۳۱ گونـهمحصول باغي و ۱۴ گونه سبزي و صـيفي در کـل کـشور و دراستان هاي مختلف مورد کشت قرار ميگيرند. اين محققـين (۸) تنوع محصولات باغي و سبزي و صيفي در استان هاي کـشور رادر محدوده اي نسبتﹰا مناسب دانستند. کـوچکي و همکـاران (۶) در بررسي تنوع زيستي گياهان دارويي و معطر در بومنظام هـايزراعي ايـران، عنـوان نمودنـد کـه پـايين بـودن شـاخص تنـوعنـشان دهنـدة كـم بـودن تنـوع گونـه هـاي دارويـي و معطـر در بوم نظام هاي زراعي ايـران ، و توزيـع سـطح زيـر كـشت گياهـاندارويي و معطر بين تعداد محدودي از گونه ها (كه عمدتﹰا زعفران و زيره سبز مي باشند) است.
با توجـه بـه نقـش تنـوع در پايـداري و سـاير کارکردهـايسيستمهاي کشاورزي و عـدم اطلاعـات کـافي در مـورد تنـوعسبزيجات در ايران، تحقيقات بيشتر در اين خصوص لازم بهنظر م ي رس د. هـدف از اي ن تحقي ق، ارزي ابي تن وع موج ود درســبزيجات کــشور از ديــدگاه بــومشــناختي و بــا اســتفاده ازشاخص هاي کمي در استانهاي مختلف کشور است.

مواد و روشها
به منظور ارزيـابي تنـوع سـبزيجات در سـطح ايـران، اطلاعـاتمربوط به انواع سبزيجات و سطح زير کشت آنها در استان هـايسراسر کشور از طريـق سـازمان جهـاد کـشاورزي اسـتان هـايمختلف در سال زراعي ۱۳۸۸ – ۱۳۸۷ جمع آوري و بررسي شدو شاخصهاي تنوع محاسبه گرديد.
در اين مطالعه کشور ايران به پنج منطقه آب و هوايي تقسيمشد. اقليم سرد و کوهستاني غربي شامل اسـتان هـاي آذربايجـانش رقي و غرب ي، اردبي ل، اي لام، زنج ان، ق زوين، کردس تان،کرمانشاه، لرستان و همدان؛ اقليم گرم و خشک فـلات مرکـزيشامل استان هاي اصفهان، تهران، چهارمحـال بختيـاري، سـمنان،فارس، قم، کرمان، کهگيلويه و بويراحمـد، مرکـزي و يـزد؛ اقلـيمگرم و خشک شرقي شامل استان هاي خراسان جنوبي، رضـوي وشمالي و سيستان و بلوچستان؛ اقليم گرم و مرطوب جنوبي شاملاستان هاي بوشهر، خوزستان و هرمزگان و اقليم معتدل و مرطوبشمالي شامل استانهاي گلستان، گيلان و مازندران است.
شاخص هاي عـددي مـورد اسـتفاده بـراي ارزيـابي تنـوعزيستي سبزيجات در ايران عبـارت بودنـد از: غنـاي گونـهاي
،(Shannon index) شاخص تنـوع شـانون ،(Species richness) و شــاخص (Simpson index) شــاخص تنــوع سيمپــسون .(Evenness index) يکنواختي
غناي گونه اي سادهترين شاخص تنوع بـوده و بـا شـمارشتعداد گونههاي موجود در يك منطقة مشخص محاسبه ميشود.
از آنجا كه اين شاخص توجهي به فراواني يـا تعـداد افـراد هـرگونه ندارد، شاخص دقيقي از تنوع نميباشد.
شاخص شانون، شاخص مطمئنتري براي اندازه گيري تنـوعاست. اين شـاخص براسـاس غنـاي گونـه اي و فراوانـي نـسبيگونه ها و از طريق معادله ۱ محاسبه مي شود (۹):
H s  nNi ln nNi  [۱]
i
2315797690458

H: شاخص تنوع شانون، ni: سطح زير کشت گونـه i ام در هـرمنطقه وN : سطح زير کشت کل گونههاي سبزي در هـر منطقـهميباشد. nNi نشان دهندة نسبت يـا فراوانـي نـسبي يـك گونـهاست. هر چه شاخص تنوع شانون بيشتر باشد، عدم قطعيت نيزبيشتر است؛ به عبارت ديگر هر چه تنـوع گونـه اي بيـشتر باشـدشانس اين که بتوان فردي از يک گونه خاص را به طور تـصادفيانتخاب کرد کاهش مي يابـد. مقـدار شـاخص تنـوع شـانون دراکوسيستم هاي طبيعي بين ۰ تا ۵ متغير است.
شاخص تنوع سيمپسون از طريق معادله ۲ محاسبه مي شود (۱۶):
2
1D 1 is  nNi  [2]
1
هر منطقه،N : سطح ز ير کشت کل گونههاي سبز ي در هر منطقهو S: تعـداد گونـه هـا در هـر منطقـه مـي باشـد . شـاخص تنـوعسيمپسون عکس شاخص غالبيت جامعه با همين نام بوده و بـراين اصل استوار است که هر سيستمي که هيچکدام از گونه هـاي آن نسبت به ساير گونه ها غالب نباشد، داراي تنوع بيشتري است و مقدار آن بين ۰ تا ۱ متغ ير است . در شاخص تنوع سيمپـسونفرض بر اين است کـه کليـ ه گونـه هـاي موجـود در جامعـه درنمونه هاي جمع آوري شده حـضور دارنـد و نمونـه جمـع آوري شده نماينده خوب ي براي جامعه مورد نظر محسوب مي شود.
شاخص د يگري کـه در ارز يـابي تنـوع ز يـستي سـبزيجات کشور مورد استفاده قرار گرفت، شاخص يکنواختي بـود کـه ازطريق معادله ۳ محاسبه شد (۷):
E

lnHS [۳]
H: شاخص تنـوع شـانون وS : تعـداد گونـه هـا در هـر منطقـهمي باشد. شاخص يکنواختي معياري از شدت يکنـواختي سـطحزير کشت بين گونه هاي مختلف بـوده و مقـدار آن مـساوي يـا کوچکتر از ۱ مي باشد. ۱=E نشان دهنده يکسان بودن سطح زيرک شت ب ين تم امي گون ه هـاي س بزي بـوده و ۱<E بي انگر غيريکنواختي در توزيع گونههاست.
بهمنظور مقايسه تنوع آلفا و بتا در ميان گونه هاي هر استان ونيز بين استانهاي كشور ، از برازش تابع تواني بين غناي گونه اي و مساحت منطقه استفاده شد. غنـاي گونـهاي در هـر منطقـه ازرابطة گونه- مـساحت (Species – area relationship) پيـرويميكند كه به وسيله يك تابع تواني توصيف ميشود (۱۵). شكل عمومي اين تابع در معادله ۴ ارائه شده است:
S CA . Z [۴]
معادله ۴ را مي توان با تبديل لگاريتمي ب هصورت خطي بيان كرد (معادله ۵):
logS logC Z log A [۵]
كه در آن S غناي گونه اي (تعداد گونههاي شمارش شده در يك منطقه) وA مساحت منطقه مي باشند. C و Z ضرايب ثابت بوده كه به ترتيب بيانگر تعداد گونهها يا غناي گونهاي در منطقة اوليهو سرعت افزايش غناي گونهاي با افزايش مـساحت مـيباشـند .
۴
عرض از مبدأ معادله ۳ (C) توصيفي از تنوع آلفا و شيب معادله (Z) بيان كنند ه تنوع بتا مي باشد. لازم بـه ذکـر اسـت کـه غنـايگونه اي و مساحت منطقه در سطح استانها به صـو رت تجمعـيمحاسبه گرديد و تعداد گونـه هـاي مـشترک و غيـر مـشترک درمحاسبه غناي گونهاي منظور شد.

نتايج و بحث
سـطح زيـر کـشت کـل سـبزيجات در ايـران در سـال زراعـي ۱۳۸۸ – ۱۳۸۷، ۴۹۵۴۱۲ هکتار بود؛ اين در حالي بود کـه تنهـا
۹۸/۳% از كل سطح زيـر كـشت محـصولات زراعـي كـشور رابه خود اختصاص داد. غناي گونهاي کل سبزيجات در ايـران ۳۱ گونه بود که از اين بين بعد از گوجه فرنگي، سيب زمينـي و پيـاز(سبزيجات اصلي )، بادمجان، کاهو، بـاقلا و کلـم بـه ترتيـب بـا
۳۰۰۹۲، ۱۲۹۴۷، ۱۲۳۱۶ و ۸۰۲۵ هکتـار بيـشترين سـطح زيـر کشت را در کل سطح کشور دارا بودند (جدول ۱).
در بين استان هاي ايران، در اسـتان هـاي اصـفهان، مازنـدران
(هر دو ۲۹ گونه ) و تهران (۲۸ گونـه) بيـشترين تنـوع گونـه اي ديده شـد. کمتـرين تنـوع گونـه اي در اسـتانهـاي چهارمحـالبختياري (۵ گونه )، کردستان، سـمنان، کهکيلو يـه و بويراحمـد،مرکزي و خراسـان شـمالي (هـر کـدام ۶ گونـه) مـشا هده شـد(جدول ۲). اما از نظر سـطح زيـر کـشت، اسـتانهـاي فـارس،هرمزگان، کرمان و همدان بيشترين مقدار سـطح زيـر کـشت رادارا بودند که هر کدام بهترتيب داراي غناي گونـه اي ۲۴، ۹، ۲۶ و ۸ بودند و کمترين سطح زيـر کـشت مربـوط بـه اسـتان هـايکهکيلويه و بويراحمد، خراسان جنوبي و ايـلام بـود کـه غنـايگونه اي آنها نيز بهترتيب ۶، ۱۱ و ۷ به دست آمد (جدول ۲).
جـدول ۳ شـاخص تنـوع شـانون، سيمپـسون و يکنـواختي سبزيجات نسبت بـه کـل گونـه هـاي سـبزي و نـسبت بـه کـلگونه هاي زراعي را نشان مي دهد.
شاخص تنوع شـانون سـبزيجات در ايـران نـسبت بـه کـلگونههاي سبزي (H)، ۶۲۸/۰ بود؛ اين در حالي بـود کـه مقـداراين شاخص در رابطه با سبزيجات غيـر اصـلي نـسبت بـه کـل
جدول ۱. گونه هاي سبزي، سطح زير کشت و استانهاي عمده توليد کننده اين گونهها در ايران
استان هاي عمدة توليد كننده درصد سطح
زيركشت از كل سطح زيركشت محصولات
زراعي كشور درصد سطح
زيركشت از كلسطح زيركشت سبزيجات غيراصلي كشور درصد سطح
زيركشت از كل سطح زيرکشت
سبزيجات كشور سطح زيرکشت
(هکتار) نام فارسي نام علمي گونهها
هرمزگان ۰/۳۸۲ – ۹/۵۸ ۴۷۴۵۰ پياز Allium cepa
لرستان ۰/۰۰۶ ۰/۵۳۳ ۰/۱۴۰ ۶۹۵ پيا زچه Allium cepa
مازندران ۰/۰۱۹ ۱/۸۰ ۰/۴۷۳ ۲۱۷۶ تره Allium porrum
همدان ۰/۰۳۲ ۳/۰۶ ۰/۸۰۵ ۳۹۸۹ سيرخشك Allium sativum
زنجان ۰/۰۲۸ ۲/۶۴ ۰/۶۹۵ ۳۴۴۴ سيرسبز Allium sativum
اصفهان، فارس ۰/۰۱۷ ۱/۶۳ ۰/۴۲۸ ۲۱۲۲ شويد Anethum graveolens
زنجان، اصفهان ۰/۰۰۲ ۰/۱۸۹ ۰/۰۵۰ ۲۴۷ كرفس Apium graveolens
پراکنده ۰/۰۰۰ ۰/۰۳۸ ۰/۰۱۰ ۵۰ ترخون Artemisia dracunculus
اصفهان ۰/۰۰۳ ۰/۲۹۱ ۰/۰۷۷ ۳۸۰ چغندرلبويى Beta vulgaris
تهران ۰/۰۶۵ ۶/۱۵ ۱/۶۲ ۸۰۲۵ كلم Brassica oleraceae
مازندران ۰/۰۲۸ ۲/۶۶ ۰/۷۰۱ ۳۴۷۴ شلغم Brassica rapa
فارس ۰/۰۲۴ ۲/۳۲ ۰/۶۱۲ ۳۰۳۰ فلفل Capsicum annuum
فارس، کرمانشاه، خوزستان ۰/۰۱۶ ۱/۵۷ ۰/۴۱۲ ۲۰۴۲ گشنيز Coriandrum sativum
خوزستان، آذربايجان شرقي ۰/۰۵۶ ۵/۳۱ ۱/۴۰ ۹۱۷ هويج Daucus carota
سيستان و بلوچستان، خوزستان ۰/۰۲۱ ۲/۰۱ ۰/۵۲۹ ۲۶۲۰ با ميه Hibiscus esculentus
مازندران ۰/۱۰۴ ۹/۹۳ ۲/۶۱ ۱۲۹۴۷ كا هو Lactuca sativa
مازندران ۰/۰۲۰ ۱/۸۸ ۰/۴۹۶ ۲۴۵۵ شا هى Lepidium sativum
فارس، کرمان ۱/۳۲ – ۳۳/۰ ۱۶۳۵۳۹ گوجه
فرنگي Lycopersicum
esculentum
خوزستان ۰/۰۰۶ ۰/۵۶۷ ۰/۱۴۹ ۷۴۰ نعنا ع Mentha spicata
خوزستان ۰/۰۰۹ ۰/۸۷۳ ۰/۲۳۰ ۱۱۳۹ ريحا ن Ocimum basilicum
مازندران ۰/۰۴۵ ۴/۳۱ ۱/۱۴ ۵۶۲۳ جعفرى Petroselinum crsipum
فارس، مازندران ۰/۰۴۱ ۳/۸۷ ۱/۰۲ ۵۰۴۲ لوبيا سبز Phaseolus vulgaris
گلستان، زنجان، مازندران ۰/۰۳۲ ۳/۰۲ ۰/۷۹۶ ۳۹۴۵ نخودفرنگى Pisum sativum
گيلان ۰/۰۰۸ ۰/۷۸۸ ۰/۲۰۸ ۱۰۲۸ ترب Raphanus sativus
مازندران ۰/۰۱۷ ۱/۶۰ ۰/۴۲۱ ۲۰۸۵ تربچه Raphanus sativus
تهران ۰/۰۰۱ ۰/۰۸۳ ۰/۰۲۲ ۱۰۸ مرزه Satureja hortensis
هرمزگان، تهران ۰/۲۴۲ ۲۳/۱ ۶/۰۷ ۳۰۰۹۲ با دمجا ن Solanum melongena
همدان، اردبيل ۱/۲۴ – ۳۱/۱ ۱۵۳۹۹۵ سيب زميني Solanum tuberosum
مازندران، گلستان خوزستان، قم ۰/۰۳۱
۰/۰۰۷ ۲/۹۹
۰/۷۱۱ ۰/۷۸۷
۰/۱۸۷ ۳۸۹۸ ۹۲۷ اسفنا ج شنبليله Spinacia oleraceae
Trigonella foenum graecum
مازندران، گلستان ۰/۰۹۹ ۹/۴۴ ۲/۴۹ ۱۲۳۱۶ با قلا تا زه Vicia faba
۳/۹۸ ۱۰۰ ۱۰۰ ۴۹۵۴۱۲ کل
۵
جدول ۲. سطح زير کشت و تعداد گونه سبزيجات مورد کشت در استان هاي مختلف ايران
غناي
گونه اي
(S) درصد سطح زيركشت
سبزيجات از كل سطح
زيركشت محصولات زراعي كشور درصد سطح زيركشتسبزيجات از كل سطح زيركشت
سبزيجات كشور سطح زيرکشت
سبزيجات غير اصلي (هکتار) سطح زيرکشتسبزيجات
(هکتار) استان ناحيه
۷ ۰/۱۸۹ ۴/۷۴ ۱۸۵۸ ۲۳۴۵۹ آذرباي جان شرقي ۱۹ ۰/۰۸۰ ۲/۰۱ ۱۷۷۴ ۹۹۳۷ آذرباي جان غربي ۳ ۰/۱۹۸ ۴/۹۶ ۰ ۲۴۵۷۰ اردبيل ۷
۱۲
۱۵ ۶ ۷
۲۴ ۰/۰۰۷
۰/۱۵۸ ۰/۰۹۶ ۰/۱۱۰ ۰/۰۵۷
۰/۰۵۴ ۰/۱۷۳
۳/۹۸
۲/۴۲
۲/۷۷
۱/۴۴
۱/۳۴ ۴۰۰
۳۷۷۸
۶۶۱ ۸۶
۳۳۶
۳۶۶۶ ۸۵۶
۱۹۷۰۹ ۱۱۹۸۹
۱۳۷۱۲ ۷۱۳۰
۶۶۵۶ ايلام
زنجان قزوين کردستان کرمانشاه لرستان سرد و
کوهستاني غربي
۸ ۰/۲۶۶ ۶/۶۸ ۲۹۳۴ ۳۳۱۱۳ همدان ۲۹ ۰/۲۲۸ ۵/۷۳ ۵۷۲۰ ۲۸۳۷۷ اصفهان ۲۸ ۰/۱۷۴ ۴/۳۶ ۱۵۸۳۵ ۲۱۶۰۲ تهران ۵ ۰/۰۳۴ ۰/۸۴۶ ۴۱ ۴۱۹۳ چهارمحال بختياري ۶ ۰/۰۶۵ ۱/۶۴ ۲۷۶ ۸۱۳۹ سمنان ۲۴
۲۱
۲۶
۶
۶ ۰/۳۵۲
۰/۰۱۲
۰/۲۷۱
۰/۰۰۶
۰/۰۴۷ ۸/۸۳
۰/۲۹۱ ۶/۸۱
۰/۱۵۲
۱/۱۹ ۹۳۰۰
۱۳۸۲
۳۳۸۲
۸۱
۲۰۵ ۴۳۷۵۸ ۱۴۴۲
۳۳۷۴۶
۷۵۱
۵۸۹۶ فارس قم کرمان کهکيلويه و بويراحمد مرکزي گرم و خشک فلات مرکزي
۲۷ ۰/۰۲۳ ۰/۵۷۰ ۱۹۱۲ ۲۸۲۴ يزد ۱۱ ۰/۰۰۷ ۰/۱۷۰ ۳۷۶ ۸۴۰ خراسان جنوبي ۲۳ ۶
۲۷ ۰/۲۰۴
۰/۰۴۹
۰/۰۹۲ ۵/۱۲
۱/۲۴
۲/۳۲ ۳۴۱۰ ۲۰۲
۴۹۴۳ ۲۵۳۷۳ ۶۱۲۹
۱۱۴۸۰ خراسان رضوي خراسان شمالي سيستان و بلوچستان گرم و خشک شرقي
۲۳
۲۷ ۹ ۰/۱۵۳
۰/۲۵۳
۰/۳۳۵ ۳/۸۵
۶/۳۴
۸/۴۲ ۲۹۱۰
۱۴۷۳۲
۱۴۱۶۴ ۱۹۰۵۷ ۳۱۴۲۳
۴۱۶۹۳ بوشهر
خوزستان هرمزگان گرم و مرطوبجنوبي
۲۰
۱۷
۲۹ ۰/۱۸۵
۰/۰۲۱
۰/۲۵۶ ۴/۶۴
۰/۵۳۹ ۶/۴۴ ۸۸۹۳
۲۰۰۲
۲۵۱۶۹ ۲۳۰۰۵ ۲۶۷۰
۳۱۸۸۳ گلستان گيلان
مازندران معتدل و مرطوب شمالي
۳۱ ۳/۹۸ ۱۰۰ ۱۳۰۴۲۸ ۴۹۵۴۱۲ کل کشور

گونههاي سبزي غير اصلي (H’)، ۸۲/۲ بهدسـت آمـد. شـاخصتنوع سبزيجات در بوم نظام هاي زراعـي ايـران و بـالا بـودنH’ ، تنوع شانون سبزيجات نسبت به کـل گونـه هـاي زراعـي (H”)، نشان دهنده توزيع مناسب سطح زير کشت بين تمامي گونه هـاي۲۱۰/۰ بود (جدول ۳). پايين بودنH” ، نشاندهنـده کـم بـودنسبزي غير اصـلي اسـت. مقـدارH نـسبت بـهH’ بـسيار کمتـر
۶
جدول ۳. شاخص تنوع شانون، سيمپسون و يکنواختي در استانهاي مختلف ايران
شاخص
يکنواختي
(E”) شاخص يکنواختي
(E’) شاخص يکنواختي
(E) شاخص سيمپسون
(1-D”) شاخص سيمپسون
(1-D’) شاخص
سيمپسون
(1-D) شاخص
شانون
(H”) شاخص
شانون (H’) شاخص
شانون (H) استان ناحيه
۰/۰۴۸ ۰/۱۲۲ ۰/۶۶۱ ۱/۰۰ ۰/۰۶۴ ۰/۷۰۱ ۰/۰۹۴ ۰/۱۷۰ ۱/۲۹ آذربايجان
شرقي ۰/۰۲۷ ۰/۷۴۹ ۰/۵۴۵ ۱/۰۰ ۰/۸۰۸ ۰/۶۹۴ ۰/۰۸۰ ۲/۰۸ ۱/۶۱ آذرباي جان غربي ۰/۱۴۳ – ۰/۳۹۹ ۰/۹۹۹ – ۰/۲۴۷ ۰/۱۵۷ – ۰/۴۳۹ اردبيل ۰/۰۱۷
۰/۰۶۱ ۰/۰۶۴
۰/۰۴۷
۰/۰۲۴
۰/۰۲۱ ۰/۸۸۵
۰/۴۷۳ ۰/۶۱۴ ۰/۳۳۷
۰/۵۵۰
۰/۶۶۴ ۰/۷۹۰ ۰/۵۱۹ ۰/۲۵۳
۰/۲۸۴
۰/۲۹۳
۰/۶۸۰ ۱/۰۰ ۱/۰۰
۰/۹۹۹
۱/۰۰
۱/۰۰
۱/۰۰ ۰/۶۷۸
۰/۵۶۷ ۰/۶۹۹ ۰/۱۷۳
۰/۴۰۰ ۰/۸۰۷ ۰/۷۳۱
۰/۶۲۷
۰/۳۰۹ ۰/۲۴۴
۰/۲۵۶
۰/۸۴۳ ۰/۰۳۳ ۰/۱۵۲
۰/۱۷۲
۰/۰۸۴
۰/۰۴۷
۰/۰۶۵ ۱/۲۳
۱/۰۴
۱/۵۳ ۰/۳۷۱ ۰/۷۶۲
۲/۰۲ ۱/۵۴ ۱/۲۹
۰/۶۸۶ ۰/۵۰۹ ۰/۵۷۰
۲/۱۶ ايلام
زنجان قزوين کردستان کرمانشاه لرستان سرد و
کوهستاني غربي
۰/۰۸۷ ۰/۴۶۷ ۰/۳۸۰ ۰/۹۹۹ ۰/۴۹۸ ۰/۳۸۱ ۰/۱۸۰ ۰/۷۵۲ ۰/۷۹۰ همدان ۰/۱۲۷ ۰/۸۳۸ ۰/۴۷۳ ۰/۹۹۵ ۰/۹۲۰ ۰/۵۹۵ ۰/۴۲۸ ۲/۷۳ ۱/۵۹ اصفهان ۰/۱۵۶ ۰/۵۸۵ ۰/۶۳۷ ۰/۹۹۷ ۰/۷۵۸ ۰/۸۲۴ ۰/۵۲۱ ۱/۸۸ ۲/۱۲ تهران ۰/۰۷۳ ۰/۱۶۵ ۰/۱۹۲ ۰/۹۹۹ ۰/۰۴۸ ۰/۱۲۸ ۰/۱۱۷ ۰/۱۱۵ ۰/۳۰۹ چهارمحال
بختياري ۰/۱۶۵ ۰/۳۸۲ ۰/۶۸۱ ۰/۹۹۸ ۰/۲۱۰ ۰/۶۸۵ ۰/۲۹۶ ۰/۴۲۰ ۱/۲۲ سمنان ۰/۰۸۰
۰/۰۴۸
۰/۱۲۱ ۰/۰۱۷
۰/۰۴۳ ۰/۸۲۴
۰/۷۹۹
۰/۷۰۷ ۰/۶۶۳
۰/۶۷۵ ۰/۵۱۹
۰/۷۹۶
۰/۴۱۴
۰/۵۴۸
۰/۵۰۴ ۰/۹۹۹ ۱/۰۰
۰/۹۹۵
۱/۰۰
۱/۰۰ ۰/۸۹۹
۰/۸۶۶
۰/۸۲۸
۰/۵۱۵
۰/۴۶۸ ۰/۶۵۱
۰/۸۷۶
۰/۶۲۸
۰/۵۳۰ ۰/۴۵۹ ۰/۲۵۳
۰/۱۴۶
۰/۳۹۶
۰/۰۳۱
۰/۰۷۸ ۲/۵۱
۲/۳۱
۲/۲۲
۰/۹۱۹
۰/۷۴۲ ۱/۶۵
۲/۴۲ ۱/۳۵
۰/۹۸۳ ۰/۹۰۴ فارس قم
کرمان
کهکيلويه و بويراحمد مرکزي گرم و خشکفلات مرکزي
۰/۰۸۷ ۰/۸۳۶ ۰/۸۲۰ ۱/۰۰ ۰/۹۰۳ ۰/۹۰۸ ۰/۲۸۸ ۲/۶۶ ۲/۷۰ يزد ۰/۰۱۶ ۰/۴۲۹ ۰/۶۸۲ ۱/۰۰ ۰/۴۱۵ ۰/۷۵۹ ۰/۰۳۸ ۰/۸۹۳ ۱/۶۴ خراسان جنوبي ۰/۰۳۶
۰/۰۵۸
۰/۱۰۲ ۰/۷۰۳
۰/۶۷۵
۰/۷۳۵ ۰/۴۴۸
۰/۶۵۷
۰/۶۴۰ ۱/۰۰
۱/۰۰
۰/۹۹۹ ۰/۸۲۶
۰/۵۱۰
۰/۸۵۰ ۰/۶۱۷
۰/۶۵۵
۰/۷۸۹ ۰/۱۱۴
۰/۱۰۴
۰/۳۳۶ ۲/۱۰
۰/۷۴۲
۲/۳۴ ۱/۴۰
۱/۱۸
۲/۱۱ خراسان رضويخراسان شماليسيستان و
بلوچستان گرم و خشکشرقي
۰/۲۰۴
۰/۰۷۶ ۰/۸۲۳
۰/۸۰۵ ۰/۳۰۵ ۰/۷۴۰ ۰/۹۴۲ ۱/۰۰ ۰/۸۶۳
۰/۸۹۳ ۰/۳۳۲
۰/۸۷۰ ۰/۶۴۱
۰/۲۵۱ ۲/۴۷
۲/۵۶ ۰/۹۵۷ ۲/۴۴ بوشهر
خوزستان گرم و
مرطوب
۰/۴۶۰ ۰/۲۲۲ ۰/۵۸۳ ۰/۹۱۴ ۰/۱۵۷ ۰/۶۹۰ ۱/۰۱ ۰/۳۹۷ ۱/۲۸ هرمزگان جنوبي
۰/۰۵۹
۰/۰۲۹ ۰/۶۶۵
۰/۷۱۴ ۰/۶۳۶
۰/۷۷۸ ۱/۰۰
۱/۰۰ ۰/۷۶۹
۰/۸۰۱ ۰/۷۹۱ ۰/۸۶۱ ۰/۱۷۸
۰/۰۸۳ ۱/۸۸
۱/۸۸ ۱/۹۱
۲/۲۰ گلستان
گيلان معتدل و
مرطوب
۰/۱۰۸ ۰/۷۳۲ ۰/۷۷۱ ۱/۰۰ ۰/۸۶۷ ۰/۸۹۸ ۰/۳۶۴ ۲/۳۸ ۲/۶۰ مازندران شمالي
۰/۰۶۰ ۰/۸۲۰ ۰/۱۷۸ ۱/۰۰ ۰/۹۰۷ ۰/۹۷۸ ۰/۲۱۰ ۲/۸۲ ۰/۶۲۸ کل کشور
E ،1-D ،H: تنوع سبزيجات نسبت به کل گونههاي سبزي
E’ ،1-D’ ،H’: تنوع سبزيجات غيراصلي نسبت به کل گونه هاي سبزي غيراصلي
E” ،1-D” ،H”: تنوع سبزيجات نسبت به کل گونههاي زراعي
۷
بود، اين مطلب حاکي از آن است که شاخص تنـوع سـبزيجاتبا در نظر گرفتن ۳ گونه اصلي به دليل غالبيت سطح زيـر کـشتاين ۳ گونه بر ساير سبزيجات، به شدت پايين مي آيـد . شـاخصشانون در استان هاي مختلف از تعداد گونه هاي مورد کـشت درهر استان پيروي نکـرد ولـي رونـد آن بـا شـاخص سيمپـسونمشابهت داشت، به طوري که در هر استاني کـه شـاخص شـانونبالا بود شاخص سيمپسون نيز بالا به دست آمـد و بـالعکس؛ درهــر دو شــاخص (شــاخص تنــوع شــانون و شــاخص تنــوعسيمپسون) مقدار حداقل تنوع پا يين را نشان داد (جدول ۳). در استان هاي يزد، مازندران و خوزستان شاخص هاي تنوع شانون و سيمپسون نسبت به کل گونههـاي سـبزي (H و1-D ) بيـشترينمقدار به دست آمد . مقدارH و1-D در استان يزد با سـطح زيـرکشت بسيار کمتر از مازندران و خوزستان، بيشترين مقـدار بـود(جدول ۲ و ۳)؛ دليل اين امر را مي توان توزيع يکنواخت سـطحزير کشت همه گونه هاي سبزي اعم از گونه هـاي اصـلي و غيـراصلي دانست . کمترين مقدار شاخص شانون و سيمپسون نسبتبـه کـل گونـ ههـاي سـبزي (H و 1-D) در اسـتان چهارمحـال بختياري مشاهده شد. در استان هرمزگان شاخص شانون نسبتبه کل گونه هاي زراعي (H”) بيشترين مقـدار (۰۱/۱) بـه دسـتآمد و کمترين مقدار شاخص شانون نسبت بـه کـل گونـه هـايزراعي (H”) به کهکيلويه و بويراحمد و خراسان جنـوبي تعلـقداشت.
طبق گزارش كوچكي و همكاران (۷)، به علت غالبيت كشت برنج در استان گيلان، در مورد غـلات كمتـرين مقـدار شـاخص تنوع شانون مربوط به استان گيلان مي باشد. مطالعه تنوع زيـستيمحصولات سبزي و صيفي ايران نشان داد که استاني نظير گيلانبا داشتن تعداد گونه کمتر، شاخص تنوع شانون بيشتري نـسبتبه استان هايي مانند مرکزي و اصفهان نشان داد که حداکثر غناي گونه اي را به خود اختصاص داده اند و از نظر سطح زير کـشتنيز نسبت به استان گيلان برتري قابل تـوجهي نـشان مـي دهنـد(۸). استان گيلان عليرغم نسبت سطح زير كشت كمتر و تعـداد گونه كمتر، حداقل نسبت سطح زير كشت محصول غالب به كل ۸
سطح زير كشت بين گونه ها در استان را نشان مي دهد كه همـين حالت باعث ايجاد وضعيت ايدهآل تري نسبت به ساير اسـتان هـا شده است و شاخص شانون بيشتري نشان مي دهد (۸).
در اکثر استان ها شاخص سيمپسون نسبت به کل گونـه هـايزراعي (1-D”) حدود ۱ بود و نشان دهنده اين است که هيچکدام از گونه هاي سبزي در برابر سطح زير کشت وسيع ساير گياهـانزراعي، غالب محسوب نميشوند. از نظر تئوري حداکثر مقـدار هر يک از اين دو شاخص تنها به وسيله تعداد گونه هـا و شـدتيکنواختي توزيع آنها در بومنظام محـدود مـيشـود و شـاخصشانون در بوم نظام هاي زراعي بهندرت از ۳ تجاوز مي کند (۱۴). نتايج اين بررسي نشان داد که ايـران بـا شـاخص شـانون (H”)، ۲۱۰/۰ از لحاظ تنوع سبزيجات نسبت به کل گونه هاي زراعـي،در محدوده مناسبي قرار ندارد. کوچکي (۴) عنوان نمـود تنـوعمکاني واريته هاي زراعـي بـر مبنـاي شـاخص شـانون در کليـهمحصولات کشور پائين است و حتـي بـراي گنـدم و بـرنج کـهبالاترين غناي واريته اي را دارند از ۵/۱ تا ۷/۱ تجاوز نمـي کنـد .
نصيري محلاتي و همکاران (۱۰) با اسـتفاده از شـاخص شـانونگزارش کردند ک ه حبوبـات و گياهـان علوفـه اي داراي حـداکثرتنوع گونه اي هستند.
بيشترين مقدار شاخص يکنواختي نسبت به کـل گونـههـايسبزي (E) در استان يزد (۸۲۰/۰) و کمترين مقدار اين شاخصدر استان چهارمحال بختياري (۱۹۲/۰) ديـده شـد (جـدول ۳).
شاخص يکنواختي ۱ بدين معني است که سطح زير کشت کـلگونه ها برابر است بنابراين هر چه شاخص يکنواختي نسبت بـهکل گونههاي سبزي (E) کمتر از يک باشد بدين معني است کـهعدم يکنواختي در سطح زير کشت سـبزيجات در اسـتان مـوردنظر بيشتر است. مقدار شاخص يکنواختي سبزيجات غير اصـلينسبت به کل گونههاي سبزي غيـر اصـلي (E’) در اسـتان ايـلامبيشترين مقدار (۸۸۵/۰) به دست آمد . در اسـتان ايـلام، ۴ گونـهسبزيجات غير اصلي (باميـه، بـاقلا تـازه، بادمجـان و جعفـري) به طور يکنواخت تري در اراضـي آن کـشت شـدند. اسـتان هـاياص فهان (۸۳۸/۰) و ي زد (۸۳۶/۰) بي شترين مق دار شاخصيکنواختي سبزيجات غير اصلي نسبت به کل گونههـاي سـبزيغير اصلي (E’) را بعد از ايلام داشتند (جدول ۳).
در استان هاي با يکنواختي مـشابه، اسـتاني کـه داراي غنـايگونه اي بيشتري بود، شاخص تنـوع بـالاتري را نـشان داد و دراستان هايي با غناي گونه اي مشابه، استاني کـه داراي يکنـواختيبيشتري بود از تنـوع بيـشتري برخـوردار بـود. بـر ايـن اسـاساستان هاي اصفهان و مازندران بيشترين غناي گونه اي را داشـتندو استان مازندران به دليل اين که يکنواختي سطح زير کـشت کـلگونـه هـاي سـبزي آن بيـشتر بـود از شـاخص تنـوع شـانون و سيمپسون (H و1-D ) بيشتري برخـوردار بـود (جـدول ۳). در استان اصفهان سيبزميني با ۱۷۵۸۱ هکتـار، ۶۲% از کـل سـطحزير کشت سـبزيجات اسـتان را بـه خـود اختـصاص داد (۱) و محصول غالب در بين تمامي گونههـاي سـبزي محـسوب شـد.
هم چنـين کمتـرين غنـاي گونـه اي در اسـتانهـاي چهارمحـالبختياري (۵ گونه )، کردستان، سـمنان، کهکيلو يـه و بويراحمـد،مرکزي و خراسـان شـمالي (هـر کـدام ۶ گونـه) مـشاهده شـد(جدول ۲) ولـي يکنـواختي متفـاوتي داشـتند بـه طـوري کـه دراستان هاي چهارمحال بختياري و کردستان بـه ترتيـب بـا ۱۹% و ۲۸% يکنواختي نسبت به کل گونههاي سبزي (E)، کشت غالـبآنها سيب زميني به ترتيب با ۳۹۱۲ و ۱۱۸۵۰ هکتـار سـطح زيـرکشت بود؛ ولـي اسـتان هـاي سـمنان، کهکيلو يـه و بويراحمـد،مرک زي و خراســان ش مالي بــا غن اي گونــه اي پــايين داراي يکنواختي نسبت به کل گونههاي سبزي (E) بالاتري نـسبت بـهاستان هاي فوق بودند (جدول ۳). بنابراين چنانچه هر دو مؤلفـهغنا و يکنواختي در سطح جامعه تغيير کند، به طوري کـه يکـي ازاستان ها غني تر و استان ديگر يکنواختتر باشد، شناخت اسـتانبا تنوع بيشتر به راحتي ميسر نيست. اسـتان هرمزگـان بـالاترينشاخص يکنواختي نسبت به کل گونه هاي زراعـي (E”)، ۴۶۰/۰ را نشان داد (جدول ۳) که مي توان نتيجه گرفت علاوه بر اين که در اين استان، سطح زير کشت سبزيجات نسبت به ساير گياهانزراعي در مقايسه با ساير استان ها بالا بود، يـک يـا چنـد گونـهسبزي از نظر سطح زير کشت با گياهان زراعـي اسـتان رقابـتمي کنند. كوچكي و همكاران (۵) گزارش كردنـد كـه بيـشترين تنوع گونه هاي غلات در استان هاي فارس، اصـفهان و خراسـان وجود دارد كه دليـل آن را تنـوع اقليمـي و امكـان كـشت انـواعگونه هاي خانوادة غلات (به استثناي نيشكر) دانستند. اسـتيونسو کارسون (۱۸) در بررسي تنوع در زمينهـاي کـشاورزي رهـاشده در شمال غربي پنـسيلوانيا عنـوان نمودنـد کـه بـا افـزايشباروري خاک و فراهمي عناصر غذايي، غناي گونه اي کاهش يافتـهو شرايط محيطي غير يکنواخـت بـهدليـل کـاهش رقابـت، سـببافزايش تنوع مي شود. کـوچکي و همکـاران (۷) در بررسـي تنـوعواريته هاي گياهان زراعي در ايران، پايين بودن شاخص يکنـواختيتوزيع در مورد واريتههاي يونجه در کشور را تا حد زيادي بهدليـلغالبيت واريتههاي محلي اين محصول دانستند.
تنوع آلفا و بتا در نواحي مختلـف کـشور نـشان داد کـه درنواحي معتدل و مرطوب شمالي و گرم و مرطوب جنوبي کشوربه ترتيب بيشترين (۴۵۹/۰) و کمترين (۰) تنوع آلفا مشاهده شددر حاليکه از لحاظ تنوع بتا شرايط برعکس بود و ناحيه گرم ومرطوب جنـوبي بيـشترين (۴۱/۱) و ناحيـه معتـدل و مرطـوبشمالي (۳۷۵/۰) کمترين تنوع بتا را داشتند (شکل ۱). همان طور که در جدول ۳ مشاهده مي شـود در اسـتان هـاي واقـع در ايـننواحي تنوع گونه اي به خوبي ايـن موضـوع را تأييـد مـي کننـد .
به طـورکلي در اسـتان هـايي کـه از يکنـواختي اقليمـي بيـشتريبرخوردار هستند (ناحيه معتدل و مرطوب شمالي) تنوع آلفا زياد و تنوع بتا اندک است در حالي که با افزايش غيريکنواختي اقلـيماز تنوع آلفا کاسته شده (ناحيه جنـوب کـشور) و بـر تنـوع بتـاافزوده مي شود. کاوا و همکاران (۱۳) بيان نمودنـد کـه شـرايطاقليمي، کيفيت خاک و تاريخچه پوشش گيـاهي منطقـه، غنـايگونه اي را تحت تأثير قرار ميدهد. ساير محققـين (۴، ۵، ۶، ۱۰ و ۱۲) نيز نتيجه گرفتند که تنوع گونه اي ارتباط زيادي با عواملاقليمي و به خصوص بارندگي دارد. در استان هايي نظيـر گـيلانکه از يکنواختي اقليمي بالايي برخوردارند، به دليل امکان کاشتبسياري از گونه هاي زراعي، تنوع در کليه نقاط اسـتان بالاسـت.
ولي در استان هايي مانند خراسان که شرايط اقليمي متغيري دارد،
۹
غالبيت بين گونه ها بيشتر است ولـي در مجمـوع تعـداد و نـوعگونه ها بالاتر است در حالي کـه در نقـاطي کـه شـرايط اقليمـيمساعدتر و مشکل حاصل خيزي کمتر است، تعداد گونـه کاشـتهشده بيشتر بوده و سطح زير کشت نيز توزيع يکنواخـت تـري رانشان مي دهد (۴، ۷ و ۱۰). کوچکي و همکـاران (۶) در بررسـيتنوع زيستي گياهان دارويي و معطـر در بـوم نظـام هـاي زراعـيايران، دريافتند که استان خراسان بهدليل اين که توليدکننده عمـده۲ محصول زعفران و زيره سبز است، در بين استان هاي کشور ازبيشترين سطح زير کشت و تنـوع گونـه هـاي دارويـي و معطـربرخوردار مي باشد.

نتيجه گيري
به طور کلي نتايج اين تحقيق نـشان داد کـه سيـستم هـاي توليـد

منابع مورد استفاده

شکل ۱. تنوع آلفا و بتا سبزيجات در نواحي مختلف ايران

سبزيجات در بوم نظام هاي زراعـي ايـران، تنـوع مناسـبي نـشاننمي دهند به طـوريکـه شـاخص تنـوع شـانون نـسبت بـه کـلگونه هاي سبزي (H) و کل گونه هـاي زراعـي (H”) (بـه ترتيـب۶۲۸/۰ و ۲۱۰/۰) در همه استان ها بسيار پايين بودنـد. شـاخصتنوع شانون نسبت به کل گونههاي سـبزي غيـر اصـلي (H’) در ايران نسبتﹰا بالا بود يعني غير از سبزيجات اصلي (سـيب زمينـي،پياز و گوجه فرنگي)، سطح زير کشت ساير سبزيجات در کشوراز توزي ع مناس بي برخ وردار اس ت . ارزي ابي تن وع گون ه اي سبزيجات در ايران نشان داد که ناحيه معتدل و مرطوب شـمالي بيشترين تنوع آلفـا (۴۵۹/۰) و ناحيـه گـرم و مرطـوب جنـوبي بيشترين تنوع بتا را دارند (۴۱/۱).

۱. آمارنامه کشاورزي. جلد اول، محصولات زراعي، سال زراعي ۸۸ – ۱۳۸۷.
۲. خورسندي، ه. و م. ر. حاج سيد هادي. ۱۳۸۰. محصولات زراعي مورد کشت در ايران. وزارت کشاورزي، معاونت زراعت.
۳. خوشخوي، م.، ب. شيباني، ا. روحاني و ع. ا. تفضلي. ۱۳۷۴. اصول باغباني. انتشارات مرکز نشر دانشگاه شيراز. ۵۶۶ صفحه.
۴. کوچکي، ع. ۱۳۸۵. تنوع زيستي گياهان زراعي. نامه فرهنگستان علوم، ۱۳۰-۹۵.
۵. کوچکي، ع .، م. نصيري محلاتي، ا. زارع فيض آبادي و م. جهانبين. ۱۳۸۳. ارزيابي تنوع نظام هاي زراعي ايران. مجلـهپژوهش وسازندگي ۶۳: ۸۳- ۷۰.
۱۰
۶. کوچکي، ع.، م. نصيري محلاتي و ف. نجفي. ۱۳۸۳. تنوع زيستي گياهان دارويـي و مع ﹼطـر در بـوم نظـام هـاي زراعـي ايـران . مجلـه پژوهشهاي زراعي ايران ۲(۲): ۲۱۶-۲۰۸. ۷. کوچکي، ع.، م. نصيري محلاتي، غ. جهان بين و ا. زارع فيض آبادي. ۱۳۸۳. تنوع واريتههاي گياهان زراعـي در ايـران. بيابـان ۹(۱): ۶۷-۴۹. ۸. کوچکي، ع.، م. نصيري محلاتي، م. اصغري پور و ع. خداشناس. ۱۳۸۳. مطالعه تنوع زيستي محصولات باغي، سبزي و صيفي ايران. پژوهش هاي زراعي ايران ۲(۱): ۸۷-۷۹. ۹. نصيري محلاتي، م.، ع. کوچکي، پ. رضواني و ع. بهشتي. ۱۳۸۰. اگرواکولوژي. انتشارات دانشگاه فردوسي مشهد، ۴۵۹ صفحه.
۱۰. نصيري محلاتي، م.، ع. كوچكي و د. مظاهري. ۱۳۸۴. تنوع گونههاي زراعي در ايران. بيابان ۱۰(۱): ۵۰-۳۳.
.11 Enjalbert, J., J.B. Dawson’s, S. Paillard, B. Rhone, Y. Rousselle, M. Thomas, and I. Goldringer. 2011. Dynamic management of crop diversity: From an experimental approach to on-farm conservation. Comptes Rendus Biologies 334(5): 458–468.
.21 Gliessman, S. 1992. Agroecology in the tropics: achieving a balance between land use and preservation. Environmental Management 16(6): 681– 689.
.31 Kawa, N.C., T. Rodrigues and C.R. Clement. 2011. Useful species richness, proportion of exotic species, and market orientation on Amazonian dark earths and oxisols. Economic Botany 65(2): 169–177.
.41 Long, J., A.E. Cromwell and K. Gold. 2000. On-farm management of crop diversity: an introductory bibliography. London: Overseas Development Institute for ITDG. 42pp.
.51 May, R.M. 1975. Patterns of species abundance and diversity. PP. 81–120. In: Cody, M.L. and J.M. Diamond (Eds). Ecology and Evolution of Communities. The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, UK.
.61 Nagendra, H. 2002. Opposite trends in response for the Shannon and Simpson indices of landscape diversity. Applied Geography 22: 175–186.
.71 Picasso, V.D., E.C. Brummer, M. Liebman, P.M. Dixon and B.J. Wilsey. 2008. Crop species diversity affects productivity and weed suppression in perennial polycultures under two management strategies. Crop Science 48: 331–342.
.81 Stevens, M.H.H. and W.P. Carson. 2002. Resource quantity, not spatial heterogeneity, maintains plant diversity. Ecology Letters 5(3): 420–426.
.91 Vicente, A.R., G.A. Manganaris, G.O. Sozzi and C.H. Crisosto. 2009. Nutritional Quality of Fruits and Vegetables. PP. 57–106. In: Florkowski, W.J., R.L. Shewfelt, B. Brueckner and S.E. Prussia (Eds.) Postharvest Handling: A Systems Approach, 2nd ed., Academic Press, Oxford, Elsevier.
.02 Whittaker, R.H. 1972. Evaluation and measurement of species diversity. Taxon 21: 213–251.
.12 Young-Mathews, A., S.W. Cullman, S. Sanchez-Moreno, A.T. Ogeen, H. Ferris, A.D. Hollander, and L.E. Jackson. 2010. Plant-soil biodiversity relationships and nutrient retention in agricultural riparian zones of the Sacramento Valley, California. Agroforestry Systems 80: 41–60.
۱۱



قیمت: تومان


پاسخ دهید