مطلوبيت زيستگاه داركوب سياه (Dryocopus martius) در دو فصل
زمستان و بهار در جنگل شصت كلاته گرگان

سرور كريمي*، حسين وارسته مرادي، حميد رضا رضايي2
چكيده

بررسي ويژگي هاي بوم شناختي گونه ها و تعيين مطلوبيت زيستگاه آنها، يكي از اركان اصلي مديريت و حفاظتگونههاي حياتوحش محسوب ميگردد .در اين مطالعه مطلوبيت زيستگاه داركوب سياه( Dryocopus martius) دردو فصل زمستان و بهار در جنگل شصتكلاته مورد بررسي قرار گرفت. مشخصههاي زيستگاهي شامل تيپ پوششجنگلي، عوامل توپوگرافي و ويژگيهاي ساختاري پوشش گياهي به همراه دادههاي حضور و عدم حضور پرنده در هريك از 103 پلات نمونه برداري به شعاع 25 متر ثبت گرديد. نتايج حاصل از تحليل آماري بر اساس روش رگرسيونمنطقي دوگاني نشان داد كه تيپ پوشش گياهي، تعداد خشكهدار، تعداد درخت مرده افتاده، تعداد درختان با ارتفاعبيش از 20 متر و ارتفاع از سطح دريا مهمترين عوامل موثر بر حضور داركوب سياه در فصل بهار و عوامل تيپ پوششگياهي، تعداد خشكهدار، تعداد درختان با ارتفاع بيش از 02 متر، تعداد درختان با قطر برابر سينه بيش از 20 سانتيمتر ،ارتفاع و شيب مهمترين عوامل موثر بر حضور گونه در فصل زمستان است. بر اساس نتايج بدست آمده، اين پرندهزيستگاه هاي جنگلي با پوشش گياهي كهن سال همراه با درختان قطور و مرتفع كه عمدتاً دربرگيرنده گونهي راش استرا ترجيح ميدهد. بنابراين با توجه به وابستگي گونه هايي مانند داركوب سياه به زيستگاههاي جنگلي دستنخورده وكهنسال، كنترل بهره برداري شديد از چنين زيستگاه هايي براي حفاظت اين قبيل گونه ها امري ضروري است.

كليد واژهها: مدلسازي زيستگاه، داركوب سياه، مشخصه هاي زيستگاهي، رگرسيون منطقي دوگاني
طبيعي با سرعت ناباورانه اي از بين مي روند. طبق نـظـرات
هريس( 1984) تكه تكه شدن زيستگاه عامل اصلي انقراض
گونههاست (سلمان ماهيني، 1388). زيستگاه بـهعـنـوانيكي از مهمترين عوامل در حفاظت از گونهها مطرح بـوده(كرمي و همكاران، 1385) و از اين رو شناخت ويژگي هـايزيستگاهي براي تلاش هاي حفاظتي امري اجتنابنـاپـذيـر مقدمه
امروزه يكي از اهداف اصلي حفاظت، حفظ تنوع زيستي است. كاهش تنوع زيستي در تمام كشورهاي جهان رونديمستمر داشته و جمعيتها را در معرض تهديد جدي قـرارداده است. همزمان با افزايش جمعيت انسان، زيستگاه هـاي
است ( 2011 ,.Kneib et al). در اين بين، حـفـاظـت از( Virkkala, 2006) . به همين دليل اطلاع از وضـعـيـتتنوع زيستي جنگل بهويژه در جنگلهايي كه تنوع در آن- زيستگاهي آن امري مهم محسوب شده و كمك مؤثري در ها به وسيله فعاليتهاي انساني به شدت كاهش يافته يكي جهت حفظ ساير پرنده ها خواهد بود. در اين پژوهش روشاز شاخههاي مـهـم زيسـتشـنـاسـي حـفـاظـت اسـت مدل سازي مطلوبيت زيستگاه براي رسيدن به عوامل مؤثـر
بر مطلوبيت زيستگاه داركوب سيـاه در طـي دو فصـلزمستان و بهار در جنگل آموزشي و پژوهشي شصت كلاتـهبهكار برده شد. نتايج حاصل از اين تـحـقـيـق مـيتـوانـداطلاعات لازم در مورد چگونگي انتخاب زيستگـاه تـوسـطداركوب سياه در فصول مختلف و همچنين اطلاعـات لازمبراي حفاظت و مديريت بهتر و مؤثرتر اين گونه را فـراهـمنمايد.
مواد و روشها منطقه مورد مطالعه
جنگل آموزشي پژوهشي شصت كلاته در شـيـب هـايشمالي رشته كوه هاي البرز واقع شده كه به صورت شرقـيغربي در جنوب درياي خزر امتداد دارد. اين جـنـگـل درحوزه آبخيز 58 طرح جامع جنگلهاي شمال كشور و در ( McNeely, 1994). براي شناخت آثار فعالي تهاي انسان و بررسي تغييرات يك زيستگاه لازم است ارزيابي زيستگـاهبه شكل كمي انجام شود. بـديـن مـنـظـور، روش هـايمدل سازي زيستگاه از سال 1970 تاكنون به سـرعـت درمديريت حيات وحش مورد استفاده قرار گرفته اند. آنـالـيـززيستگاه مقايسه بين قابليت دستـرسـي و اسـتـفـاده اززيستگاه را براي تعيين زيستگاههاي ويژه ترجيح داده شده يا اجتناب شده در برميگيرد. هدف اصلي در مـطـالـعـاتارزيابي زيستگاه تعيين مهمترين متغـيـرهـاي مـؤثـر درپراكنش گونه هاست. در ميان گونه هاي پرندگان جنگلزي ،داركوب ها به عنوان نماينده و شـاخـص تـنـوع زيسـتـيپرندگان جنگل مطرح ميباشند. مطالعات اخير نشان دادهكه غناي گونه هاي مختلف داركوب با غناي ساير پرندگـانجنگل همبستگي مثبتـي دارد( Drever and Martin,
حدود 6 كيلومتري جنوب غربي شهرستان گـرگـان واقـع
2010) . جستجو براي غذا و حفرات آشيانه اي اين پرندگان
شده است. مساحت كنوني جنگل در حدود 3716 هكتار و مي تواند روي فراواني و غناي ساير پرندگان جنگل اثر گـذار
مساحت عرصههاي حفاظتي و حمايتي آن نيز 442 هكتـارباشد. بنابراين مديريت داركوبها ميتواند برنامه اي بـراي
است .جنگل شصت كلاته داراي اقليم خزري بـا مـيـزاناهداف مديريتي تنوع زيستي ساير پرندگان جنگل بـاشـد
بارندگي متوسط ساليانه 649 ميليمتر ميباشد. مـحـدوده
براي برنام ههاي حفاظتي .(Drever and Martin, 2010)
ارتفاعي منطقه 210 تا 1935 متر از سطـح دريـا اسـت.
جنگل شصت كلاته داراي دو سري مي باشد كه سري اولبه 23 پارسل و سري دوم به 13 پارسل تقسيم بندي شده است (شكل 1).
گونه مورد مطالعه داركوب سـيـاه ( Dryocopus martius L, 1758)
(8002 ,.Ceccarelli et al) جزء گونه هـاي سـاكـن وكمياب ايران محسوب مي شـود( Scott and Adhami, 2006). اين گونه جثه اي بزرگ تر از ديگر داركوب هـا دارد
(منصوري، 1387). داركوب سـيـاه از لارو حشـرات و در مورد گونه ها، حفاظت از گونه هاي چـتـر از اهـمـيـتبيشتري برخوردار اسـت. داركـوب سـيـاه گـونـهاي از
داركوب هاي غيرمهاجر است كه در جنگل هاي كـهـنسـال
منطقه ديرينه شمالگان شمالي زندگي كـرده و بـهطـور
گسترده در جنگلهاي شمالي و معتدلـه اروپـا و آسـيـاپراكنده شده است (6002 ,.Garmendia et al) . ايـن
داركوب از گونه هاي بومي ايران بوده كه پراكنش محدودي در منتهي اليه شرقي نواحي جنگلي شمال ايـران داشـتـه(منصوري، 1387) و جزء گونه هاي چتر محسوب مي شود
(Machar, 2010). اين پرنده مي تواند به عنوان شاخصي
از شرايط زيستگاه و تنوع زيستي جنگل مـطـرح بـاشـد مورچه هايي كه در تنه درختان مرده زندگي مـيكـنـنـد،
تغذيه مي كند. زيستگاه مناسب اين گونه شامل جنگل هـاي بر اساس اطلاعات مربوط به تاريخ طبيـعـي گـونـه وپهن برگ قديمي و بزرگ مخصوصـًاً درخـتـان راش يـا عوامل اكولوژيك، برخي از متغيرهايي كه مهمترين نقش را مخلوطي از جنگل هاي پهن برگ و سـوزنـي بـرگ اسـت در تعيين مطلوبيت زيستگاه گونه داشتند جهت مدلسازي
(Fernandez and Azkona, 1996). اكثر گـونـه هـايداركوب تك همسره بوده و هر دو جنس نـر و مـاده درپرورش جوجه ها نقش دارند( 0002 ,.Wiktander et al).فصل جفت گيري در اوايل بهار است و در اوايل ارديبهشـتفعاليت هاي مربوط به آشيانه سازي توسط هر دو جنس آغاز مي شود. داركوب ها معمولاً درختان راش و كاج را براي اين منظور انتخاب مي كنند. پرواز داركوب سياه بـي قـاعـده ونامنظم است. صدا و رفتارهاي نمايشي اين گـونـه سـبـبتسهيل در يافتن آن ميشود.
روش نمونهبرداري
به منظور جمعآوري اطلاعات مورد نياز در جـنـگـلشصت كلاته، نمونهبرداري در 4 فصل تابستان و زمسـتـان1389 و تابستان و بهار 1390 انجام شد. تعداد 103 واحد نمونه برداري با فاصله 200 متر از يـكـديـگـر بـه روشطبقه بندي شده تصادفي و بر اساس تيپ پوشش گياهـي وطبقات ارتفاعي منطقه تعيين شد. نمونه برداري از پرندگان به صورت مشاهده مستقيم پرنده در منطقه بود و از روشنمونه برداري نقطه اي( 0002 ,.Bibby et al) و ثـبـتحضور يا عدم حضور گونه در هر نقطه استفاده شد. حضـورپرنده در هر نقطه به شعاع 52 متر از مركز هر پلات و بـهمدت 51 دقيقه( 1002 ,.Marsden et al) در هر فصلثبت گرديد( Antongiovanni and Metzger, 2005).
تابستان 1389 و تابستان 1390 اسـتـفـاده شـد. دوره پس از تبديل متغير وابسته به متغيرLogit (لـگـاريـتـمنمونهبرداري از 51 تا 52 تير به طول انجاميد و در مجموع طبيعي نسبت ها بر اساس وقوع يا عدم وقوع پـديـده)، از03 نمونه برداشت شد كه در 91 پلات گونه مشاهده شـده تخمين بيشينه احتمالي استفاده مي كند و به اين ترتيـب
(حضور) و در 11 پلات گونه مشاهده نشد (عدم حضور) . احتمال وقوع پديده را تخمين ميزند. در روش رگرسـيـون
مطالعه ميداني در طول روز از سپيدهدم لغايت 01 صبح ودر شرايط جوي مساعد و عدم بارندگي و وزش باد شـديـدصورت گرفت. به منظور ارزيابي مدل از اطلاعات داده هـايپراكنش گونه در عرصه مورد مطالعه انتخاب شدند. در اينمطالعه 81 متغير زيستگاهي جهت مدل سـازي انـتـخـابزيستگاه در پلاتهاي دايرهاي شكل به شعاع 52 متر و بـهمركزيت نقطه نمونه برداري ( 0025 ,.Castelletta et al) برداشت شد كه شامل ارتفاع، شيب، جهت، تيپ پـوشـشگياهي، تعداد اشكوب، ميانگين ارتفاع هر اشكوب( Bocca 7002 ,.et al)، تعداد درختان با ارتفاع بيش از 20 مـتـر،تعداد درختان با ارتفاع بين 01 تا 02 متر، تعداد درختان با ارتفاع كمتر از 01 متر، تعداد درختان با قطر برابر سـيـنـهكمتر و بيشتر از 02 سانتي متر( 8002 ,.Mahoro et al)،درصد كنده و شاخه، حجم چوب، مساحت پايه اي درختـان(Fernandez and Azkona, 1996)، تعداد درخت مـردهافتاده( 9002 ,.Mollet et al)، تعداد خشكـهدار، درصـدتاج پوشش و درصد هر اشكوب( Kuchler, 1967 and
5002 ,.Diaz et al) بود. تجزيه و تحليلهاي آماري رگرسيون منطقي
بر اساس نوع دادههاي جمعآوري شده و بـر طـبـق مدلهاي آماري مختلفي كه در اين نوع پژوهشها بـهكـارميرود مدل همبستگي منطقـي دوتـايـي بـراي انـجـاممحاسبات انتخاب شد. رگرسيون منطقي به منظور مـدل-
سازي رابطه بين متغير وابسته دوتايي و يك يا چند متغيـر
مستقل پيشبينيكننده بهكار ميرود. در اين روش بـرايتعيين ضرايب رگرسيون به جاي كمترين مـربـعـات، از
درستنمايي ماكزيمم استفاده مي شود. رگرسيون منطقـي
397563-6166793

شكل
1

نمونهبرداري

نقاط

و

مطالعه

مورد

منطقه

نقشه

شكل

1

نمونهبرداري

نقاط

و



قیمت: تومان


پاسخ دهید