اکولوژی کاربردی/ سال اول / شماره دوم / پاييز و زمستان ۱۳۹۱

تعيين مناطق داراي اولويت حفاظتي در جنگل آموزشي و تحقيقاتي دانشگاه ياسوج براساس عوامل فيزيوگرافي

رقيه ذوالفقاري*، پيام فياض۱، عزيزاﷲ جعفري، محمدرضا ميرزايي۱ و سي د معين الدين زماني۱

(تاريخ دريافت: ۹/۷/۱۳۹۱ ؛ تاريخ پذيرش: ۱/۱۱/۱۳۹۱)

چكيده
723900819912

با توج ه به ارزش حفاظت ي و اقتصاد ي بالا ي جنگل هاي زاگرس و وابستگ ي مع يشتي مردم بوم ي به اين منابع، تع يين نقـاط ي از جنگـل بـرا ي حفاظت بيشتر م يتواند در حفظ تنوع ز يستي اين جنگل ها کمک نما يد. براي اين منظور ۴۹ قطعه نمونه، ۴۵۰ مترمربعـ ي همـراه بـا تعـداد ي قطعات نمونه کوچکتر ب ه مساحتهاي ۱، ۱۰ و ۴۵ مترمربع ي بهطور تصادف ي س يستماتيک در جنگل آموزشـ ي تحق ي قـاتي دانـشگاه ياسـوج پياده شد و تعداد گونه در هر يک از آن ريز قطعات نمونه و قطعه نمونههاي اصلي ثبت شد. سپس براساس چندين پارامتر مانند تعداد گونـه در هر پلات، تعداد گونه نادر در هر پلا ت، تعداد گونه درخت ي در هر پلات، ضر يب تشابه جاکارد و شيب خط منحن ي گونه- لگاريتم سـطح ارزش حفاظتي قسمت هاي مختلف جنگل واقع در مناطق فيزيوگرافيکي و توپوگراف يکي مختلف مشخص شد. نتـايج نـشان داد کـه منـاطق جنگلي واقع در جهت شمال ي، يال و ارتفاع پا يين در منطقه مورد مطا لعه به دليل بالاتر بودن تعداد گونههاي درختي، نادر و کل، شـيب خـط منحني گونه- لگاريتم سطح و ن يز کم بودن ضر يب جاکارد از ارزش حفاظتي بالاتر ي برخوردار بودند که م يبايست بـرا ي حفاظـت داخـل رويشگاه مورد توجه قرار گ يرند. اما مناطق جنگلي واقع در شيبهاي کم و جهت جنوب ي را بهدليل ارزش حفـاظتي کمتـر مـ يتـوان بـرا ي فعاليتهاي چندمنظوره جنگلداري مانند اگروفارستري و غيره استفاده نمود. اين تحقيق نشان داد که استفاده از ا ين شـاخص بـراي منـاطق مختلف جنگلي زاگرس ميتواند در مديريت جنگل و حفاظت بهتر از آن راهگشا باشد.

واژه هاي كليدي : تنوع زيست ي گياهي، جنگل زاگرس، شاخص حفاظتي، فيزيوگرافي

۶۵
مقدمه
امروزه جنگلهاي زاگرس بهدليل عوامل مختلفي ماننـد عوامـلانساني و اقليمي به شدت در حال تخريب مـيباشـند . بنـابرايناين جنگلها نياز مبرم به حمايت و حفاظت دارند كـه ايـن امـرهم نيازمنـد شـناخت بهتـر از روابـط بـين رسـتني هـا ، شـرايط رويشگاهي در اكوسيستمها و تنوع زيستي آن است که يكـي از اهداف مهم در مديريت واحدهاي زيست محيطي و دست يـابيبه اصل توسعه مـستمر و پايـدار هـستند . تنـوع ز يـستي ضـامنانعطافپذيري و ظرفيت سازگار ي اکوس يـستم هـاي جنگلـي بـاتنشهاي مح يطي يا تغييرات محي طـي بـوده کـه حفاظـت از آنموجب مديريت پايدار جنگل ميشـود (۲۴). حفاظـت گياهـانعمومﹰا به دو صورت خـارج از رو يـشگاه هـاي طبيعـيEx situ (بانک بذر و غيره) و حفاظت در داخل رو يـشگاه هـاي طبي عـي In situ است. اما بهترين راه براي حفظ تنوع ز يـستي، تع يـين و برآورد آن در رويشگاههاي طب يعي م ي باشـد. اسـتفاده از منح نـي گونه- سطح يک تاريخچه طولاني دارد (۱۷، ۱۹ و ۲۳).
عمومﹰا زيست شناسان تلاش ميکنند تا از ش يب و عـرض ازمبدأ بتوانند براي انـدازه گ يـري تنـوع اسـتفاده کننـد. محققـان ومديران منابع طبيعي فکر مـيکننـد کـه حفاظـت تنـوع ز يـستي مي تواند به وسيله اطلاعات منحني گونه- سطح بهدست آيد (۱).
همچنين مشخص شده که کوچکشدن زيستگاهها و همگنـي وناهمگني آن ميتواند بر شکل منحني اثر بگذارد و هر چه شيب منحني بالاتر باشد، منطقه از وضعيت بهتر ي برخوردار ميباشـد(۱). بنابراين م يتوان از اين منحن يها در تعيـي ن ارزش حفـاظتي مناطق مختلف استفاده نمود. بدين ترت يب که در برآورد شاخصحفاظتي رو يشگاه از پارامترهـاي مختلـف ماننـد شـيب منحنـي گونه- سطح، ضريب جاکارد، اطلاعات غناي گونـهاي مـشاهده شده مانند تعداد گونه در هر پلات و تعـداد گونـه نـادر در هـرپلات استفاده مـينماي نـد. در ايـ ران پيلـه ور و همکـاران (۵) از روش برآورد شاخص حفاظت ي رويشگاه با استفاده از پارامترهاي ذکر شده در بالا براي تع يين ارزش حفاظت ي ت يـپ هـاي مختلـفجنگلي در منطقه هشتاد پهلو خرمآباد استفاده نمودند و دريافتند
۶۶
که تيپ بلوط به همراه کيکم از ارزش حفـاظتي بـالاتري بـراي حفاظت در منطقه برخوردار است. هم چنين آنها بـه ايـ ن نت يجـهرسيدند که اين روش ميتوانـد يـ ک روش مناسـب در بـرآوردسـريع ارزش حفـاظت ي تيـپاهـ ي مختلـف جنگلـي باشـد کـه مي بايست در منـاطق جنگلـي د يگـر آزمـايش شـود. چانـگ واستولگرن (۱۶) نيز در مطالعه ۱۷ تيپ گ يـاهي و بـا اسـتفاده از۱۴۷ پلات از پارامترهاي ذکر شـده در بـالا اسـتفاده نمودنـد ودريافتند که با استفاده از اين روش ميتوان تنوع ز يـستي منطقـهرا ب رآورد ک رد. جعف ري و همک اران (۷) ني ز ب ا اس تفاده از گونههاي غالب، گونههاي همراه و نيز فرم رويشي گونـههـا درهرتيپ جنگل ي و نيز نادر بودن هر تيـ پ براسـاس مـساحت آننقشه مناطق پيشنهادي برا ي حفاظـت را در اسـتان کهگيلويـ ه وبويراحمد مشخص نمودند.
از آنجايي کـه گياهـان دائمـﹰا تحـت تـأثير عوامـل اقليمـي و ادافيكي قرار دارند، بنابراين رشد و نمو و تنوع آنها تحـت تـأثير عوامل مذكور است. اين عوامل اقليمي و ادافيکي مـ يتواننـد درمناطق فيزيوگرافيکي مختلـف اعـم از شـيب، جهـت و ارتفـاعمتفاوت تغ يير نما يند. مطالعات مختلف نيز نشان داده اسـت کـهعوامل فيزيوگرافي ميتوانند در تع يـي ن جوامـع گ يـاهي و تنـوعزيستي نقش اساس ي دا شته باشند (۳، ۶، ۸ و ۱۰). بنابرا ين تنـوعو غنا ي گونه اي م يتواند در مناطق فيزيوگرافيکي و توپـوگرافي مختلف متفاوت باشد و به تبع آن ارزش حفاظتي نيـ ز متفـاوتخواهد بود . اسعدي و دادخواه (۲) در مطالعـه اي کـه در مراتـعييلاقي شهرستان بجنورد داشتند، براي تع يين غنـاي گونـه اي بـاعوامل فيزيوگرافيکي در دو منطقه حفاظت شده و تخريب شده از منحن ي گونه – سطح استفاده نمودنـد و براسـاس شـيب خـطمنحني گونه – سطح دريافتند که منطقه حفاظت شده از وضعيت بهتري از نظر غنـاي گونـهاي نـسبت بـه منطقـه تخريـ ب شـدهبرخوردار است . از طرف ديگر ارتفاعات بالا و جهتهاي غربي و شمال ي بهتـر از جهـت هـاي شـرقي و جنـوبي از نظـر غنـاي گونـه اي بودنـد. از آنجـايي کـه اولـين مرحلـه در مـديريت و حفاظت بهتر از جنگل آموزشـي- تحق ي قـاتي دانـشگاه ياسـوج، شناســايي پتانــسيل منــاطق مختلــف آن از لحــاظ حفــاظت ي و کاربريهاي د يگر م يباشـد، هـم چنـين تع يـين منـاطق مختلـفبراساس ف يزيوگرافي و توپوگرافي بـراي مـديران و کارشناسـانجنگل آسان تر از تعيين مناطق براساس تيپ جنگل مـيباشـد ونياز به تجربه و تخصص چنداني ندارد، بنـابراين در ايـ ن مقالـهس عي ش د ت ا ب راي اول ين ب ار در اي ران پتان سيل حف اظتي رويــشگاه هــاي مختلــف در جنگــل از لحــاظ فيزيــوگرافي و توپوگرافي مشخص شود تـا بـدين صـورت بتـوان بـهصـورتمتمرکزتر و بهتر از تنوع زيستي محافظت نمود.

مواد و روشها ۱. منطقه مورد مطالعه

1001268-1890352

شکل۱. موقعيت قطعات نمونه بر روي نقشه منطقه مورد مطالعه

ايـن تحقيـق در جنگـل آموزشـ ي تحقيقـاتي دانـشگاه ياسـوج (بنسنجان)، واقع در حاشيه شـمالي شـهر ياسـوج مرکـز اسـتانکهگيلويه و بويراحمد انجام شد. اين جنگـل بـه مـساحت ۹۲۵ هکتار م يباشد که موقعيت جغراف يايي آن در شکل ۱ آورده شدهاست. پايين ترين نقطه ۱۸۰۰ متر و بلندترين نقطه ۲۷۰۰ متـر ازسطح در يا ارتفاع دارد. شيب متوسط زمين ۶۰ درصد مـيباشـدکه م يزان آن در دامنههاي شمال ي ب يشتر است . جنگـل هـاي ايـ ن منطقه تنک است، به طوريکه م يانگين درصد تاج پوشـش کمتـراز ۳۰ درصد برآورد گرديده است (۴). گونة غالـب درختـي درمنطقه برودار (Quercus brantii Lindl.) است کـه بـيش از ۹۰ درصد از درختان منطقه را شامل ميشود. درختان بلـوط منطقـهداراي ارتفاع متوسط ۸ متر و اکثرا چندشـاخه مـيباشـند . سـاير درختان همراه در منطقه مورد مطالعه شامل بنه، کـيکم، گـيلاس وحشي، زبـان گنجـشک، داغـداغان هـستند. از درختچـه هـاي موجود در منطقه ميتوان از دافنه، بادام کوهي و ارژن و شن نامبرد. ميانگين بارندگ ي سالانه براساس آمـار ايـ ستگاه سـينوپتيک ياسوج و دوره آماري ۱۸ سـاله (۱۳۶۶-۱۳۸۴)، ۸۶۵ م ي لـيمتـرميباشد که بـيش از ۸۰ درصـد آن در ۴ مـاه سـرد آخـر سـال(اواخر آذرماه تا اواخر اسفندماه) است. هم چنين م يانگين دمـاي سالانة آن ۱۵ درجه سانتي گراد است.

۲. مطالعات ميداني
پس از بازديد منطقه و با استفاده از نقشه توپـوگرافي ۲۵۰۰۰/۱ محدوده آن روي نقشه توپـوگرافي مـشخص شـد. سـپس يـ ک شبکه آماربردار ي تـصادفي س يـستماتيک بـه ابعـاد ۲۵۰ در ۵۰۰ مترمربع بر روي نقشه توپـوگرافي طراحـي گرد يـ د و در محـلبرخورد اضلاع شبکه رولوه ها يا قطعه نمونه ها برداشت گرديدند (شکل ۱). در کل تعداد ۴۹ پلات براساس دسترسـي بـه منطقـهمورد مطالعه برداشت گرديد که در جهتها، ش يبها، ارتفاعـاتو توپوگراف ي مختلف (يال، دره و دامنه) قرار داشتند . هـم چنـين برخي پلات ها نيز که در کاربريهاي کشاورز ي و يا نظام ي قرارداشتند، در اين تحق يق برداشت نگرديدنـد . مـساحت هـر قطعـهنمونه نيز براساس منحني حـداقل سـطح- گونـه ۴۵۰ مترمربـعبه دست آمد . سپس براساس ايـ ن انـدازه پـلات و روش پـلات
۶۷
ويتاکر اصلاح شده، قطعات نمونه ديگر با مساحتهاي مختلـف(۱، ۱۰ و ۴۵ مترمربع ي) در داخل هر قطعه نمونه اصلي طراح ي شدند که نقشه آن در شکل ۲ آمده است (۲۵). نمونه بـرداري ازپوشش گ ياهي در اواسط ارديبهشتماه، زمان ي که حداکثر تعـدادگونه در منطقه وجود داشت، صورت گرفت و تماميگونه هـاي علفي، درخت ي و درختچهاي موجود در داخل هر قطعه نمونـه وريز قطعه نمونـه يادداشـت گرديدنـد . مختـصات جغراف يـايي وويژگي هاي فيزيوگرافيکي مانند درصد شيب، جهت و ارتفـاع ازسطح آب هاي آزاد و نيز موقعيت توپوگراف ي از لحاظ يـ ال، درهو دامنه ثبت شد. براي شناسايي گونهها، گونـههـا بـه هربـاريوم انتقـال داده شـدند و بـا اسـتفاده از فلورهـاي ايرانيکـا و ايـران شناسايي صورت گرفت.

۳. تجزيه و تحليل داده ها
ابتدا منطقه براسـاس فيز يـوگرافيکي ( شـيب، جهـت، ارتفـاع) و موقعيت توپـوگرافيکي (يـ ال، دره و دامنـه) بـه رو يـشگاه هـاي مختلف تقس يمبندي شد کـه مشخـصات آن در جـدول ۱ آوردهشده است . سپس ميانگين تعداد گونه در قطعات نمونه کوچـک(۱، ۱۰مترمربعي) براي هر پلات محاسبه گرد يـد. رسـم منحنـي س طح-گون ه در م ـساحته اي ۱، ۱۰، ۴۵ و ۴۵۰ مترمربع ي (به عنوان محورx منحنـي) و تعـداد گونـه در هـر يـک از ايـ ن
۶۸
شکل۲. نحوه پياده نمودن قطعات نمونه کوچک در داخل قطعه نمونه اصلي (۴۵۰ مترمربعي)

ب
شي

بر

عمود
۳۰
متر

شيب

متداد
ا
۱۵
متر

۱۵
متر

۲
ر
مت

۰
.
۵
ر
مت

۵
ر
مت

۲
متر

۳
متر

ب

شي

بر

عمود



قیمت: تومان


پاسخ دهید