اکولوژی کاربردی/ سال اول / شماره دوم / پاييز و زمستان ۱۳۹۱

ارزيابي اثرات بوم شناختي کنارگذر غرب اصفهان بر پناهگاه حياتوحش قميشلو با استفاده از روش HEP

تکتم مکي*، سيما فاخران۱، حسين مرادي۱، مجيد ايرواني و مريم فرهمند

(تاريخ دريافت: ۲۲/۵/۱۳۹۱ ؛ تاريخ پذيرش: ۳/۱۰/۱۳۹۱)

چكيده
723900819912

ساخت جاده ها در زيستگاه هاي حساس و مناطق حفاظتشده، داراي اثرات فاجعه باري بر حياتوحش است كه طي سـال هـاي گذشـته در کشور ما رو به گسترش بوده است. اين مقاله به ارزيابي اثرات بوم شناختي (EcIA) آزادراه غرب اصفهان که از پناهگاه حيات وحش قميشلو (طبقه چهارم I.U.C.N) ميگذرد، بر زيستگاه گونه کليدي آهوي ايراني (Gazella subgutturosa subgutterosa) ميپردازد. در ايـن پـژوهش، براي نخستين بار در ايران از راهبردHEP (Habitat Evaluation Procedure) به عنوان يک روش ارزيابي بر مبناي زيستگاه که هم کيفيـت و هم کميت زيستگاه تحت تأثير را مورد توجه قرار ميدهد، براي ارزيابي اثرات بوم شناختي پروژههـاي توسـعه بهـره گرفتـه شـد. کيفيـت زيستگاه به صورت شاخص مطلوبيت زيستگاه HSI براي گونه مورد نظر انـدازه گيـري شـد. از طريـق بررسـي جـامع منـابع و مـشاهدات ميداني(ثبت ۲۹۳ نقطه حضور)، پنج متغير مؤثر بر مطلوبيت زيستگاه (شامل پوشش گياهي، شي ب، ارتفاع، فاصله تا آب و فاصله تـا جـاده)، درنظر گرفته شد و در نهايت واحدهاي زيستگاهي مربوطه از طريق ضرب HSI براي گونه آهو در مساحت زيستگاه گونه در دو حالت قبـل و بعد جاده، ب ه دست آمد . نتايج حاصل نشان داد که در اثر احداث آزادراه، به ميزان ۷۷۱۰ واحد زيستگاهي براي گونه آهـو از دسـت رفتـه است. هم چنين به منظور بررسي اثر جاده در مقياس سيماي سرزمين، رويکرد بوم شناسي سـيماي سـرزمين مـورد اسـتفاده قـرار گرفـت و متريک هاي NP ،MNN و CONTAG، استخراج شدند. نتايج، از دست رفتن زيستگاه و تکه تکهشدن سيماي سـرزمين را در پناهگـاه حيـات وحش قميشلو ، به طوركمـ ي نشان داده و گوياي تأثيرات منفي آزادراه بر جمعيت آهوان از طريق محدودکردن حرکـت آنهـا بـين لکـه هـاي زيستگاهي در اين منطقه است که گوياي پيامدهاي نگرانکننده آزادراه براي حفاظت از اين گونه آسيب پذير است.

واژه هاي كليدي : بوم شناختي، احداث جاده، تکه تکه شدن زيستگاه، آهوي ايراني، HEP، متريکهاي سيماي سرزمين

۳۹
مقدمه
امروزه بزرگترين تهديد تنوع زيستي در سطح جهان، تخريـبزيستگاههاست که به دنبال تغيير زيستگاهها و تکـه تکـه شـدنزيستگاههاي بزرگ رخ ميدهد. در اين ميان جادههـا بـه عنـوانيکي از مهمترين عوامـل تکـهتکـه شـدن زيـستگاههـا شـناختهمــي شــوند(۱۸، ۱۹و ۲۶) آنهــا بــا تــأثير روي کريــدورهايحياتوحش، مانع جابه جـايي آنهـا بـين دو منطقـه جـدا افتـادهميشوند(۱۶). گونههايي که قادر نيـستند از جـاده بگذرنـد، بـهلکههاي خيلي کوچک محدود خواهند شـد و در نتيجـه انـدازهجمعيت و احتمال ماندگاري آن کاهش مي يابد. هم چنين، حاشية زيستگاه افزايش مييابد که باعث تسهيل ورود گونههاي مهاجمخواهد شد (۱۷). بنابراين ملاحظه ميشود کـه جـادههـا، اغلـب پيامدهاي ناسازگار بوم شناختي را در پي دارند. ساخت جاده هـادر زيستگاههاي حساس و مناطق حفاظتشده، فاجعهاي اسـتكه در کشور ما رو به گسترش اسـت و عـدم توجـه بـه اثـراتفاجعهبار بوم شناختي جادهها (در طـي فرآينـد ارزيـابي اثـراتمحيط زيستي ) در اين مناطق مشهود است. به طور مثال، ميتوان به جاده پارك ملي گلستان، جاده شهيد كلانتري در پـارك ملـيدرياچه اروميه، جاده کنار گذر انزلـي، آزادراه تهـران-شـمال درمنطقه حفاظتشده البرز مرکزي، جاده ارژن و پريـشان و ديگـرموارد از اين دست اشاره کرد. بدين ترتيب، در راستاي حفاظتاز تنوع زيستي و کاهش اثرات تخريبي پروژههاي انسانساخت، لازم است که اثرات ناشي از پروژهها بر اکوسيستمهاي طبيعـي،به طور کمي ارزيابي شود.
در ايران، بيشتر ارزيابيهاي بوم شـناختي بـه صـورت کيفـيانجام پذيرفته است. از سـويي، در روشهـاي معمـول ارزيـابياثرات محيط زيستي پروژهها در ايران تا حد زيادي اثرات مثبتاقتصادي و اجتماعي، اثرات منفي بوم شناختي را تعديل ميکند؛ به عنوان مثال براي پروژه عظيم آزادراه تهـران-شـمال، احـداثکنارگذر انزلـي، آزادراه تهـران-پـرديس، جـاده دشـت ارژن، ازماتريس ساده براي ارزيابي اثرات محيط زيستي پـروژه اسـتفادهشده که در آن، اثرات منفي بوم شناختي جاده بر محيط اطـراف۴۰
به خوبي نشان داده نشده است(۹, ۱۰و ۱۱). بنـابراين، نيـاز بـهروش ارزيابي که توجه بيشتري بر اثـرات بـوم شـناختي داشـتهباشد؛ احساس مي شود. به منظور ارزيـابي اثـرات بـوم شـناختي جادهها، بخشي از مسير آزادراه غـرب اصـفهان کـه در پناهگـاهحيات وحش قميشلو قرار دارد، انتخاب گرديد. کل طـول ايـنآزادراه، ۹۴ کيلومتر است که حدود ۲۶ کيلومتر آن با عـرض ۳۵ متر از منطقه قميشلو عبور مـيکنـد . آزادراه مـذکور بـا گـذر ازمنطقه، تأثيرات جبران ناپذيري را بر زيستگاه گونههاي مختلـفبه ويژه علفخواران بزرگ وارد کرده است. از آنجـا کـه قـسمتاعظم آزادراه از داخل قسمتهاي دشتي منطقه ميگذرد و بيشترزيستگاه آهوي ايراني را تحت تأثير قرار ميدهـد، لـذا بررسـيپيامدهاي مخرب بوم شناختي ناشـي از ايـن آزادراه بـر منطقـهقميشلو داراي اهميت بسزايي است.
اين تحقيق اهداف ذيل را دنبال نموده است:
۱)آيا آزادراه موجود، موجب تکـهتکـه شـدن زيـستگاه آهـويايراني شده است؟ ۲) آيـا آزادراه موجـود، موجـب جابـه جـاييزيستگاههاي آهوي ايراني در منطقه شده اسـت؟ و در صـورتجابه جايي، زيستگاه هاي فعلي مورد استفاده چه کيفيتـي دارنـد؟ ۳) بررسي روش هاي مختلـف (Landscape Metrics، HEP ) و معرفي روشهـاي جديـد بـراي ارزيـابي اثـرات بـوم شـناختيپروژه هاي راه سازي در ايران

مواد و روش
منطقه مورد مطالعه
پارک ملي و پناهگـاه حيـاتوحـش قميـشلو در شـمال غربـياصفهان قرار دارد (شکل ۱). ايـن منطقـه بـين ″۴۳ ′۵۹ ◦۵۰ تـا″۰۹ ′۲۸ ◦۵۱ طول شرقي و″۰۵ ′۴۰ ◦۳۲ ال ـي ″۲۴ ′۰۲ ◦۳۳ عرض شمالي واقع شده و مساحت آن حـدود ۱۱۳۶۵۳ هکتـاراست که حدود ۳۰۰۶۹ هکتار از اين مساحت، پارک ملي است. پارک ملي و پناهگاه حياتوحش قميشلو شامل دشتها، كوهها و تپه ماهورهاي متعدد است. حداقل ارتفاع منطقه ۱۶۸۷ متـر ازسطح دريا در بخش غربی و حداکثر ارتفاع ۲۷۶۷ متر در بخشجنوبی منطقـه اسـت. اقلـيم ايـن منطقـه سـرد و خـشك و درمنطقهاي نيمه صحرايي واقع گرديده است. اين پناهگاه در بـينزيستگاههاي نواحي خشک کشور جايگاه ويژهاي دارد . تعـداد۳۸ گونه جانوري متعلق به شش راسته و ۱۶ خـانواده و چهـارزيرخانواده در محـدوده پناهگـاه بـه صـورت بـومي و مهـاجرحضور دارند. در حال حاضر حدود ۳۰۴۰ رأس آهـوي ايرانـي (Gazella subgutturosa subgutterosa) در زيــستگاههــاي مختلف سطح پناهگاه حضور داشته و بهعلاوه پستانداراني نظيرقوچ وميش، كل و بز، پلنگ، گربه وحـشي، روبـاه، كفتـار، شـغال،خرگوش، گوركن راهراه، كاراكال، پلنگ، تشي، موش و جربيـلدر اين زيستگاه ارزشمند ديده ميشـود (۸). هـم چنـين، حـدود۳۵۰ گونه گياهي، مربوط به ۲۱۶ جـنس و ۶۲ تيـره گيـاهي درزيستگاه هاي اين منطقه رويش مينمايد.

روش مطالعه
۱) جمع آوري داده ها

1030987-3421973

شکل۱. موقعيت جغرافيايي منطقه مورد مطالعه

ابتدا با بررسيهاي کتابخانهاي و مطالعه گزارشات طـرح جـامع مـديريت منطقـه، مراجعـه بـه اداره کـل محـيط زيـست اسـتاناصـفهان، اداره تحقيقـات کـشاورزي و منـابع طبيعـي، شـرکت سيمين سپاهان (همکار شرکت آزادراه غرب اصفهان) و هم چنين بازديد از منطقه، اطلاعات اوليه شامل نقشههـاي توپـوگرافي درمقيـاس ۵۰۰۰۰:۱ و ۲۵۰۰۰:۱، مـرز جديـد و قـديمي پناهگـاهحيــات وحــش قميــشلو، نقــشه پوشــش گيــاهي در مقيــاس۲۵۰۰۰۰:۱، نقـاط حـضور گونـه مـورد مطالعـه و مشخـصات آزادراه جمعآوري شد . مشاهدات ميداني گسترده و ثبـت نقـاطحضور گونه آهـوي ايرانـي توسـطGPS (۲۹۳ نقطـه) در طـيچهار فصل انجام شد. هم چنين به منظـور شناسـايي محـلهـايپراکنش اين گونه (به خصوص در وضعيت قبل از احداث جاده) پرسشنامهاي تنظيم شده و در اختيار محيطبانـان و کارشناسـانمحيط زيست آشنا با منطقه قرار گرفت.

HEP (۲
بر طبق مطالعات صورت گرفته از روشهاي متفاوتي مـيتـوانبراي ارزيابي اثرات بوم شناختي جادهها استفاده کـرد(۱۸, ۲۰)،
۴۱
از جمله مي تـوان بـهHabitat Evaluation Procedures)HEP ) اشاره نمود که در سال ۱۹۷۴ توسط اداره حيات وحش و آبزيانآمريکـا (U.S. Fish and Wildlife Service (USFWS)) معرفـيشد و براي محاسبه آثار مربوط به جايگزينهاي پـروژه هـا روييک گونه و زيستگاه مربـوط بـه آن بـه کـار مـيرود. برخـي ازکشورها براي اجراي بهترEIA بـه ايـن راهبـرد روي آوردهانـدبه طوري که به صورت گستردهاي در پـروژههـاي بـزرگ در کـلآمريکا و به تازگي در ژاپن استفاده ميشود(۲۳ و ۲۵). HEP بـااستفاده از مـساحت زيـستگاه در دسـترس (Area) و شـاخص
مطلوبيـــت زيـــستگاه (HSI)(Habitat Suitability Index)، ارزشهاي مورد نياز براي ارزيابي زيستگاه را محاسبه مـيکنـد .
در واقع براي گونه مورد ارزيابي در منطقه مـورد مطالعـه، بايـدواحد زيـستگاهي (HU) (Habitat Unit) محاسـبه شـود کـه ازحاصل ضـرب شـاخص مطلوبيـت زيـستگاه در مـساحت کـلزيستگاه در دسترس، به دست مي آيد.
[۱] (HU=HSI×Area) روند کم ي سازي واحدهاي زيستگاه در اين مطالعه عبـارتاسـت از (۷): الـف) تعيـين اهـداف مـدل: محـدوده جغرافيـايي مطالعاتي اين تحقيق، کل پناهگاه حيـات وحـش و پـارک ملـيقميشلو بوده و مدل حاضر براي کل سال تهيه شد.
تعيين متغيرهاي مـدل (SI): ابتـدا بـا توجـه بـه مـشاهداتميداني (ثبت نقاط حضور گونه) در طي يـک سـال و مطالعـات۴۲

شکل۲. نمودار درختي ارزيابي زيستگاه براي گونه مورد مطالعه

انجامشده در خصوص اين گون ة آهو [به عنـوان مثـال، ۲, ۵, ۲۱, ۲۷)، مؤثرترين متغيرها بر مطلوبيت زيستگاه اين گونه انتخاب وطبقهبندي شد (شکل ۲). سپس، براساس درصـد نقـاط حـضورگونه و بررسي منابع ذکر شده، بـه هـر طبقـه يـک رتبـه کيفـياختصاص داده شد. بدين ترتيب کـه بـه هـر طبقـه بـا بـدترينشرايط، ارزش صفر و به سـاير طبقـات، بـه ترتيـب بهتـر شـدنشــرايط، درجــه هــاي ۱، ۲ و … اختــصاص داده شــد . درجــه مطلوبيت هر طبقه حاصل تقسيم رتبه کيفي هـر طبقـه بـر رتبـهکيفي مطلوبترين طبقه براي گونه مورد مطالعه بود. هم چنين باتوجه به طبقهبندي هر متغير و درجه مطلوبيـت آن، نقـشههـايمربوط به آن متغير نيز طبقهبندي شد . در تمام نقـشههـا، طيـفرنگي سبز تـا قرمـز انتخـاب گرديـد بـهطـوري کـه رنـگ سـبزنشاندهنده مطلوبتـرين طبقـه و رنـگ قرمـز مـشخص کننـدهکمترين مطلوبيت است.
مدلسازي: در اين مرحله متغيرهاي شناساييشده در مرحلهقبل براي تهيه يک مدل نهايي (HSI)، با هم ادغام شدند.
فرمول نهايي براي تعيين مطلوبيت زيستگاه آهو، بـا در نظـرگرفتن روابط بين متغيرها و بررسي فرمولهاي مختلـف تعيـين گرديد (رابطه ۲) و براساس اين رابطه نقشه مطلوبيت بـه دسـتآمد.
363506112311

[۲] 5HSI = MIN(SI ,SI ,SI )1 22 4 +SI3 ×SI نقشه نهايي حاصله (نقشه رستري بـا دقـت ۳۰ متـر)، براسـاسزيستگاه آهو بدون حضور آزادراه (شکل ۳-الـف ) و پـس ازحضور آن (شکل ۳-ب) تهيه شد.
بررسي درستي مدل: در اين مطالعه از درصـد نقـاط حـضورگونه آهـو در هـر طبقـه مطلوبيـت در نقـشه مطلوبيـت نهـاييزيستگاه (در حالت عدم حضور آزادراه) استفاده شـد تـا نقـشه مناسب و قابل قبول انتخاب شود.
و) تعيـين واحـدهاي زيـستگاهي: واحـدهاي زيـستگاهي از طريق ضرب مساحت منطقه در دسـترس در عـدد مطلوبيـتمربوطه و جمع مقـادير حاصـله (در نقـشه مطلوبيـت نهـاييزي ستگاه)، در حال ت وج ود و ع دم وج ود آزادراه غ رباصفهان به دست آمد.
جدول ۱. توصيف مطلوبيت نهايي زيستگاه(۱۳)
شاخص مطلوبيت توصيف زيستگاه
۰ -۰/۲ خيلي ضعيف
۰/۲ -۰/۴ ضعيف
۰/۴ – ۰/۶ متوسط
۰/۶ – ۰/۸ خوب
۰/۸ – ۱ عالي

950214-2606632

(
الف
)

(
ب
)

(

الف

)

(

ب



قیمت: تومان


پاسخ دهید